سايير حركتلر

توپلوم‌بیلیم(سوسیولوژی) تئرمین‌لرینی تورکجه‌لشدیرمه‌یه دوغرو/ بلال حاتمی

 

 

توپلوم بیلیم اینسانی بیلیم‌لرین اَن گوجلو، فایدالی و اونلو بیلیم‌لریندن بیریدیر. 19-جو یوز ایللیکده اورتایا چیخان بو بیلیم، اینسانین توپلومسال یاشامیندا اولوب کئچن‌لری آراشدیراراق توپلولوق حالیندا یاشاماغا اؤنری‌لر سونور. توپلوم بیلیم، باشقا اینسانی بیلیم‌لر کیمی اؤزونه اؤزل قاورام‌لار، سؤزجوک‌لر و تئرمین‌لره صاحیبدیر.

اوخوجولاری، بو بیلیمین تئرمین‌لری ایله تانیش ائتمک مقصدی ایله آشاغیدا بیر سیرا تئرمین‌لری آچیقلاییرام.

بلال حاتمی (خوجالی)

اوتوپیا( Utopia): اوتوپيا، اصلينده اولمايان، تاسارلانميش(تصوور اولونموش) و ايدئال بير توپلوم و دؤولت شكيلينين آنلامينی داشييار. كؤكونده يونانجا يوخ/اولمايان آنلامي داشييان ou و كاميل آنلامينداكي eu و يئر، تورپاق و اؤلكه آنلامينداكيtopos سؤزجوكلريندن تؤرنميشدير. 1516- جي ايلده بو سؤزجويو ايلك کز «توماس مور» اوتوپيا كيتابيندا قوللانميشدير.

بوگون اوتوپيا آنلامي گئرچكلشمهسي مومكون اولمايان توپلوم تاساريملاريدير.

تاريخ بويونجا اوتوپيالار اوزَرينه ايكي تيپ گؤروش اورتايا چيخيب :

  • بيرينجي قيسمي ايسته‌نيلن، گؤزلدير.
  • ايكينجي ايسه قورخودوجو و پيس اوتوپيادير

«ديستوپیا» اولومسوز (منفی) اوتوپیا اولاراق توتاليتئر و باسقيچي توپلوملاري ايفاده ائدر. چاغداش ادبي تاريخده جورج اوروئلين 1984 آدلي رومانينی بير ديستوپيا دئيه بيلريك.

توماس مورون اوتوپیاسي چوخ یؤندن افلاطونون دؤولتينه سؤیکهنیر. یوخسوللار توپلومدان آتيلير. چوخ آز قانون واردير. وكيل يوخدور. همده چوخ آز ساواش واردير. توپلوم بوتون دينلره خوشگؤروشلودور. بو كيتابين اوخويانلاريندان بیر سیراسي بو خيالي توپلوما ياخشي و موثبت باخمازكن، بیر سیرالاري ميللت اوچون گئرچكچي بير مودئل بیلیرلر. بیر سیرالاری دا توماس مورون اوتوپياسيني بير ايدئال توپلوم آراییشی (آختاریشی)دئييل، بلكه اينگيليس توپلومونا قارشی دورومدا اولدوغونو درک ائتدیلر .

توپلوم(Toplum): بللی بير جوغرافيا پارچاسي اوزرينده يئر آلان، عوضولري آراسيندا مؤحکم بير ائتکیلشمک و ايشبؤلومو(تقسیم کار) اولان بير اينسان بيرليیيدير.

توپلوم بیلیم (Toplum Bilim)، (سوسيولوژي): سؤز معناسيندا توپلوم(جامعه) بیلیميدير. لاتينجا توپلولوق (توپلوم) آنلامیندا اولان سوسيوس(Socius) ايله يونانجا معلومات آنلامیندا اولان لوگوس سؤزلرينين بيرلشمه سيندن مئيدانا گلميشدير. توپلوم بیلیم سؤزجويونو ايلک ایشله دن فیرانسالی سوسيولوق اگوست کونت (1798-1857)اولموشدور. بيليم اولاراق توپلوم بیلیم، توپلوملارین مئيدانا گليشيني، گلیشمه سینی، توپلوم ايچينده چئشیدلی کسیملرده گؤرولن توپلومسال اولایلاری، توپلومسال قورولوشلاري، توپلومسال ایلیشکیلری، توپلومسال قورولوش اؤزللیکلری و بو قورولوشدا اورتايا چيخا بيله جک دَييشمه ایستکلريني اَله آلاراق آراشديران بير بیلیم ساحه سيدير.

توپلومسال اولای (Toplumsal olay): توپلوم ايچينده اولوشان، باشلانغیج و بيتمه نؤقطه لري بللی اولان، بيردن چوخ آدامي ماراقلانديران، بير اولوشومون مئيدانا گلمه سينی و دَييشمه سينی ايفاده ائدر.

توپلومسال فاکت(اولقو) ( Toplumsal Fakt): گئنللیکله باشلانغيج و بيتمه زاماني بيلينمه ين، هارادا باشلاييب هارادا بيته بيلهجهیي کسین اولاراق یئرینه قویولمامیش و بيلینمه ين، بير توپلوموسال اولوشومو و دَييشمه نی ايفاده ائدر. تک- تک اولوشان توپلومسال اولایلارين گئنل بير ايفاده طرزيدير. اؤرنک: ایکی اینسانين ائولنمه سي بير توپلومسال اولای دير، آمما بوتون ائوليليک اولایلارينين هاميسينا بيردن «ائولنمک» دئييلير. بو ائولنمک ايسه توپلومسال فاکتدير.

توپلومسال قوروم(تشکيلات)(Toplumsal Qurum: بیر یئرده، بير- بيرلريله توپلومسال ایلیشکی و ائتکیله شیم(ائتکی آلیب ائتکی بوراخماق) حاليندا اولان اينسانلارين، توپلوم ايچينده نئجه داورانمالارينین لازيم اولدوغونو و بو داورانيشلارين قوراللاريني بلی ائدن، اینسانلارا بللی شکيللرده و داورانيشلاردا اولمالاري اوچون مجبور ائديجي اولان، آرالاريندا بيرليک و بوتونلوک اولان، اويغون و تشکيلاتلي بوتونلردير. عايله، اؤیره تیم(تعلیم)، دين، حوقوق، ايقتيصاد، رهبرليک، دؤولت قوروملاري کیمی.

توپلومسال ایلیشکی(Toplumsal ilişki): بير- بيريندن خبرلی اولان اَن آزی ايکي اينسان آراسيندا بللی بير زاماندا سورن، آنلاملي و بللی سونوجلارا وارماق(چاتماق- یئتیشمک) اوچون قورولان توپلومسال بير باغلیلیقدير.

توپلومسال قورولوش(Toplumsal Quruluş): ايچينده توپلومسال ایلگیلرله توپلومسال اولایلارين اولوشدوغو، توپلومسال قروپلارين و قوروملارین يئر آلدیغی، اهالي و یئرلشمک طرزینين فورمالاشدیردیغی، توپلومون بیچیم(فورم) و چئوره سی ايله ایلگیلی ائشیک گؤرونتوسونه صاحيب اولان بير توپلومسال وارليقدير.

توپلومسال قروپ (Toplumsal Qurup): بللی اورتاق اؤزللیکلره صاحيب، ائتکیله شیم(قارشیلیقلی تاثیر) و ایلیشکی(ارتیباط) ايچينده اولان ايکي و يا داها چوخ آدامين اولوشدوردوغو، سورکلي اولان بیر فردلر بيرليیيدير.

توپلومسال دوزن(نيظام) (Toplumsal Düzən): بير توپلومداکي اوره تیم (تولید) گوجلري و اوره تیمله ایلگیلی دين، حوقوق، اورهتیم کيمي قوروملارین قارشيليقلي آسیليليق ايچينده یاراتدیقلاری اويغون بير بوتوندور.

کولتور(Kültür) : کؤکو اکینچیلیک آنلامیندا اولان، کئچمیشدن ایندیه قدر اینسان الی ایله، تاريخي و توپلومسال دَييشمه سورهجی ايچينده ياراديلان، بوتون مادي و معنوي دَيَرلر دئمکدیر. بو دَیَرلر کولتورل عونصورلار آراجیلیغی ایله گله جک قوشاقلارا(نسیل) چاتديریلار. اؤرنک: دیل بیر کولتور عونصورو اولاراق کولتورو قوشاقدان قوشاغا داشییار.

توپلومسال دَييشمه (Toplumsal dəyişmə): بير توپلومدا ايقتيصادين بؤيومهسی ايله بيرليکده توپلومسال، سياسي و کولتورل ساحهلرده بير ايره ليله مه نين اولماسي دئمکدير.

توپلومسال بوتونلشمه (Toplumsal Bütünləşmə): بير توپلومو یارادان بيرليک، قروپ و قوروملار کيمي، توپلومسال قورولوشون چئشیدلی اویه لری(عوضولري) آراسينداکي بير- بيريني تکمیللشدیره بيلمه دورومونا دئييلير.

توپلومسال چؤزولمه(حل ائديلمک) (Toplumsal Çözülmə): بير توپلومدا ماددي و معنوي کولتور عونصورلرينين بير آرايا گلرک، بير آنلام ايفاده ائده جک و ايشله ين بير بوتون اولوشدوراجاق سیخ بیر شکیلده بير-بيرلريني تکمیللشدیرمه لریدیر.

ايش بؤلومو(تقسیم کار) (İş Bölümü): بير توپلومسال اورَتیم(تولید) دوزَنی(نظام) ايچيندهکي فرقلی گؤرَو (وظيفه) و خيدمتلرين، توپلومون عوضولري و قروپلاري آراسيندا قارشيليقلي آسيليليق(یا باغیملیلیق) ایلیشکیلري ايچينده بؤلونمه سي سورجیدير.

توپلومسال طبقه لشمه (Toplumsal Təbəqələşmə): (قشربندی اجتماعی)توپلومو مئيدانا گتيرن عوضولرين يا دا عونصورلرین بير يا دا داها چوخ اؤلچویه گؤره سيرالانمالاري دئمکدیر.

توپلومسال طبقه (Toplumsal Təbəqə): (قشر اجتماعی)توپلومون سَویه سی، یاشام بیچیمي، اؤیره نیم، سایقینلیق (مؤحترمليک)کيمي اؤزللیکلر باخيميندان بير- بيرينه بنزهين و بونون بیلینجینده (شعوروندا) اولان اينسانلار طرفيندن ياراديلان بير بوتوندور.

توپلومسال حرکتليليک (Toplumsal Hərəkətlilik): فردلرین، عايله لرين و توپلومسال قروپلارين توپلوم ايچينده صاحيب اولدوقلاري بير دورومدان (وضعیت) باشقا بير دوروما و يا بير طبقه دن باشقا طبقهيه کئچمهلريدير.

توپلومسال قورولوش (ساختار(Toplumsal Quruluş) :

1. تعريفي: توپلومسال قورولوش، ايچينده توپلومسال ایلیشکیلرین، توپلومسال اولایلارين مئيدانا گلديیي، تشکيلاتلارين ايشتيراک ائتديیي، اهالي ايله یئرلشیم(مسکونلاشما) طرزينين فورمالاشدیردیغی، توپلومون شکيل و چرچيوه سي ايله ایلگیلي ائشیک گؤرونوشه صاحيب اولان بير توپلومسال وارليقدير.

توپلومسال قورولوشون ايکي اوزو(ویا یؤنو) واردير:

آ– کولتورل (معنوي) قورولوش: توپلومون، توپلومسال ایلیشکیلر شبکه سي دئديیيميز توپلومسال وضعیتلر، روللار(نقشلر) و دَيَرلندیرمه لر(دَیَر قیضاوتی)دن عيبارت اولان قورولوشو.

ب- فيزيکی (ماددي) قورولوش: توپلومون شکيل و چئوره سی اولاراق، ائشیک گؤرونتوسونو اولوشدوران و اهالينين یئرلشمه (مسکونلاشما) طرزینه (کند-شهر) فیزیکی قورولوش دئییلیر.

توپلومدان توپلوما قورولوش اؤزللیکلری فرقی گؤرونور.

2– توپلومسال قورولوش ايله ایلگیلی آنلاييشلار(قاوراملار)

آ- توپلومسال ایلیشکی: بير-بيريندن خبرلی اولان اَن آز ايکي اينسان آراسيندا بللی بير سورهده سورن، آنلاملي و بللی آماجلار اطرافیندا قورولان توپلومسال بير باغدير.

م.وئبئره گؤره توپلومسال ایلیشکینين اؤزللیکلري:

1. اَن آزی ايکي آدام آراسيندا اولماليدیر

2. بير زامان سورجینی قاپسامالیدیر.

3. آدام يا دا قروپلارين قارشيليقلي ائتکیلشیم (تاثیر آلیب تاثیر بوراخماق) ايچينده اولمالاريدیر.

4. بير- بيرلرينين وارليغيندان خبرلری اولمالاريدیر.

5. ایلیشکیلرین اورتاق بير معنا داشيماسيدیر .

6. ایلیشکیده اولان فردلرین بير- بيرلرينه داخیلن قارشيليقلی باغلیلیق دويمالاريدیر.

توپلومسال ایلیشکی چئشیدلری:

1. صميميت درجه لرينه گؤره:

آ) ايلکل(ابتدایی، بدوی) ایلیشکیلر: داها چوخ جاماعات تيپي اؤرگوتلنمه لرده (تشکیلاتلانمالاردا) گؤرولن، يازيلي حالا گتيريلمه ميش ایلیشکیلره دایانیر. داها چوخ عنعنه (عرف) و عادتلر بیچیمینده یا فورموندادير.

اؤزللیکلری:

- ایلیشکیلر قارشيليقلي دویغوسال گووَن(اعتماد) آنلاييشا صميميته سؤيکه نن اوز-اوزه ایلیشکیلردير.

- يازيلي قايدالارا باغلي دئييل.

- توپلومسال ائتکیلشیم چوخ گوجلودور.

- ایلیشکیلر اوزون سوره ليدير.

- داها چوخ کيچيک قروپلاردا(عايله، یولداشليق، کند، قونشولوق) گؤرولور.

- بوتون توپلوملاردا گؤروله بيلر.

ب) ايکينجيل(ثانویه) ایلیشکیلر: داها چوخ توپلوم تيپي بير تشکيلاتلانمادا (شيرکت، پئشه لر، شهرلر . . .) گؤرولور.

اؤزللیکلری:

- ایلیشکیلر رسمیدير. دویغوسال ایلیشکی چوخ ضعیفدیر.

- يازيلي قايدالارا باغليدير.

- قیسا سورهلیدير.

- توپلومسال ائتکیلشیم چوخ ضعیفدیر .

- داها چوخ بؤيوک قروپلاردا (شهر، شيرکت، رسمي تشکيلاتلار ) گؤرولور.

- کوتلهوي ایلتیشیم(ارتباط) واسيطه لرينين ائتکيسی چوخدور.

2. سوره لرينه گؤره:

آ) تصادوفی(کئچيجي): قيسا سورهلي(بير فوتبال اوینوندا بير يئره ییغیشان اينسانلارين ایلیشکیلري)دير.

ب) پئريوديک(دوره ای): ايلين بللی زامانلاريندا قورولان ایلیشکیلردير. فصیلچی ايشچيلرين ایلیشکیلری.

ج) سورکلی ایلیشکیلر: چوخ اوزون سورهلي ایلیشکیلردير. مثلن، بیر کندده، شهرده اوتوران اينسانلار آراسينداکي ایلیشکیلر.

ب - توپلومسال دوروم(موقعیت) و روللار(نقش لر):

دوروم (موقعیت Dürüm): اينسانلارین توپلوم ايچينده کي يئريني ايفاده ائدن بير قاورامدير. دوروم، فردلرین اوشاق، دوکتور، مسلمان، اؤیرتمن (موعليم)، ايش صاحیبی (کارفرما)، اؤرنکلرينده کي کيمي کيم اولدوقلاريني ايفاده ائدر، اونا بير سيرا حاقلار ساغلار و سوروملولوقلار(مسئولیتلر) گتیرَر.

دوروم چئشیدلری:

1. وئريلميش(ائديلميش) دوروم: فردلرين قابيليت و باجاريقلارينا باخمادان و اونلارين بير چالیشمالاری اولمادان، اؤزلريندن ائشیکده کي فاکتورلار طرفيندن ساغلانیر. يعني آدام دوغومويلا، جينسيت ايله و يا ياشي ايله ایلگیلی بو دورومو اله گتیرهر. اؤرنک: ياشلي، گنج، قادين، کيشي، قارا، آغ . . .

2. قازانيلميش دوروم: فردلرين اؤز چالیشمالارییلا اله گتیرديکلري دورومدور. مثلن، آنا، آتا، اؤیرتمن رولو چوخ بؤيوکدور و چوخ تئز دَييشه بيلر.

توپلومسال پرئستيژ (ائعتيبارToplumsal Prestij: بير فرده يا دا چوخلوغا (قروپ) باشقا فرد يا دا چوخلوقلارلا، ایلیشکیلرينده اوستونلوک وئرن دوروما دئييلير. دوکتورلوک، دوکتورون سئويله مه سي، آختاريلماسي دورومونا پرئستيژ دئييلير.

دوروم اؤزللیکلری :

1. هر اينسان بيردن چوخ دوروما صاحيب اولا بيلر.

2. بير سیرالاری دوغوشدان بیر سیرالاری سونرادان قازانیرلار.

3. بیر سیرالاری دوغومدان اؤلومه قدر دَييشمه دییی حالدا شرطلري داها راحات دَييشر.

4. هر دوروم بللی قايدالارا باغليدير.

5. دوروملار آراسيندا ایلیشکیلر شبکه سی واردير.

6. توپلومدان توپلوما دَييشيکليک اولا بيلر.

تمل دوروم (Təməl Durum) : فردين صاحيب اولدوغو دوروملاردان توپلومدا اَن ائتکیلي اولانينا تمل دوروم دئييلير. تمل دوروم اینسانین توپلوم ايچينده کي شخصيتيني تعيين ائدر. دؤولت باشچيسي، ژنرال، اؤیرتمن، گئنلده آدامين باشقا دوروملارینا گؤره تمل دوروم اؤزللییی داشييار.

رول(نقش) (Rol): توپلومون فرددن دورومونا اويغون اولاراق گؤزله ديیي داورانيشلارينا رول دئييلير. آدامين هر داشيديغي دوروما گؤره بير چوخ روللاري واردير. هر رول، باشقا روللارلا اولان ایلگیلرينين درجهلرينه گؤره وار اولار و معنا قازانار. بو دورومون ديناميک یانیدير. بير کيمسه هم اؤیرتمن، هم ایدمانچی(ورزشکار) هم پارتی اویه سی(عضوی) اولا بيلر.

رول برکيمه سي: روللارين بير-بيريني راحاتلاشديرماسيدير. اوشاق و اوخولون (مدرسه) اؤیرتمنی

روللارین قارشيدورماسي: فردين صاحيب اولدوغو دوروملاریندا، روللاري آراسيندا هر هانسینا اويغون داورانيشا قرار وئره بيلمه‌مه‌سي حالينا رول قارشيدورماسي دئييلير. یعنی بئله واختدا بیر اینساندا موختلیف روللار اوزه چیخماق ایسترلر و اینسان بونلار آراسیندا سئچمک مجبوریتینده قالار. مثلن، بير مودورون ائوده مودور رولونا ادامه وئرمه سي، مامورون ائودهکیلره عسگر ايميش کيمي داورانماسي.

ج- توپلومسال دَيَرلر (Toplumsal dəyərlər):

دَيَرلر، اینسانلارین دوشونجه، توتوم و داورانيشلاريندا بير اؤلچو اولاراق اورتايا چيخان و توپلومسال حياتين واز کئچیلمز بير عونصورونو اولوشدورار.

دَيَرلر: بير قروپا يادا توپلوما عوضو اولانلارين قبول ائتدیکلری و عوموميلشميش اخلاقي اينانجلاردير. نهیین ياخشي، گؤزل و دوغرو؛ نه یين پيس، چيرکين و سهو اولدوغونو گؤسترن معيارلاردير.

توپلومسال دَيَر چئشیدلري:

1. پراکتيک دَيَر: بير توپلومون عوضولريني بير يئرده توتماغا یؤنلیک اينانجلاردير. بو دَيَرلر اینسانلار آراسينداکی بيرليیی و هم رایليیي آرادان آپاران ایشلری و داورانيشلاري پيسلرکن، توپلومون ائحتيياجلاريني آرادان قالديرا بیلن داورانيشلارا ائعتينا ائدیب و ائتديریر.

2. ايدئال دَيَر: اينسانين ايدهسي ده، نه یین لازيم اولدوغو ایله باغلي داورانيش مودئللري تکليف ائدر. گونده لیک حياتدا چوخونا هه دئمک مومکون اولماسا دا اؤنملري بؤيوکدور. چونکي، اينسانلاري منچیلیک (خودخواهی، خودپرستی)دن قورتارارکن توپلوم مسئلهلرييله ماراغلانماغا و يوکسک اخلاقي دَيَرلر الده ائتمه يه ائعتينا ائتديرر.

3. حاکیم دَيَر: آزادليق، ایستقلال، يوخسوللاري قوروماق، ناموسلو اولماق کيمي بوتون توپلوم طرفيندن منيمسنميش و قورونموش و قورونان، اوزون زاماندان بري وارليغيني داوام ائتديرن دَيَرلره دئييلير.

اؤزللیکلري:

- توپلوم فردلرينين اورتاق دويغو و دوشونجه لريني گؤستررلر.

- توپلومون بيرليیيني گوجلنديررلر.

- توپلومسال قايدالارا تمل اولوشدورارلار.

- مجبور ائديجيديرلر.

- توپلومدا نسيلدن نسيله آخیدیلارلار.

- اخلاقي، ديني اينانج و قانونلارا سؤيکهنرلر.

- توپلومدان توپلوما دَييشرلر.

- زامانلا بیر توپلوم ایچینده ده دَييشه بيلرلر.

د - توپلومسال نورملار(نورما، هنجارلار)(Toplumsal Normalar):

بير توپلومدا اينسانلاري بللی اولایلار قارشيسيندا نئجه داورانمالاري لازيم اولدوغونو تعيين ائدن و ائله داورانماغا مجبور ائدن قايدالارا توپلومسال نورم دئييلير.

1يازيلي(رسمي) نورملار: قانونلار، آییننامهلر ، مودوريیتلر کيمي دؤولتين صلاحيتلي اورقانلارينین طرفيندن دوزنله نیب، ایجرایا قويولان، لازيم اولدوغوندا دَييشديريلن، دؤولتين و توپلومسال نيظامين قورونماسيني و داواميني آماجلایان نورملاردير. ایجرا ائتمه ینلر ماددي و بدني جزايا محکوم اولارلار. حوقوق قايدالاري کيمي

2. يازيلمایان (رسمي اولمايان) نورملار: فردلر آراسينداکي ایلیشکیلرين دوزنلنمه سيندن دوغولان تؤره(عرف)، عادت، گله نکلر و گؤره نکلر(آداب و رسوم)، دين قوراللاری(قورال:قایدا)، گؤرگو(آداب و معاشرت) قوراللاري کيمي يازيلي اولمايان نورملاردير.

تؤره (عرف)(Törə): توپلوم حياتيندا فايدالي و لازيم اولدوغونا اورتاق شکيلده اينانيلان؛ ایستهنیلن يئرده قانون و اخلاقين يئرينه کئچه بيلن، ایش یا رفتارین گؤردورلمک گوجو (قانون و يا نورم شکلينده) اولان قايدالارا تؤره يا عرف دئييلير.

آلیشقانلیق، (عادت)(Alışqanlıq): خالق طرفيندن آليشيلميش و گئنيش شکيلده ايستيفاده اولونان داورانيش شکيللريدير. بايرامدا قوهوم و یولداش گؤروشونه گئتمک عادتی کیمی. بير توپلومدا، اسکیدن قالما اولمالاري سببيندن حؤرمتلي توتولوب نسيلدن نسيله کئچن کولتور قالیتیم(ميراثلاري)، آلیشقانلیقلار، بیلگیلر و داورانيشلاردير.

گؤره نک، (Görənək): بير شئيين گؤروله بيلديیي کيمي گؤرمک آلیشقانلیغیدیر. اويغون گلمه سي اوچون گؤرولمهسی تاپيلمايان، يا دا چوخ آز اولان داورانيش عونصورلریدير.

دين قوراللاري: اينسانلارين تانرييلا و يا آیری اينسانلارلا ایلگیلرینی دوزنلر. ثاواب و گوناه کيمي داورانیشلاری تعیین ائدیجی قاوراملار واریدير.

اخلاق قوراللاري: اينسانلارين اؤز نفسلرينه قارشي گؤرَولریني و آیری اينسانلارلا ایلیشکیلرينده نئجه داورانمالارينین لازيم اولدوغونو ايفاده ائدن قايدالاردير.

گؤرگو قوراللاری(آداب و معاشرت قایدالاری)، Görgü Qaydaları: تؤره(عرف) و عادتلرين ساده بیچیميدير. بير اینسانين موعين بير اولایدا نئجه داورانماسي لازيم اولدوغونو گؤسترر. بير ييغينجاقدا دانيشارکن، بير دعوتده يئمک يئيرکن، بير تؤرهنه(مراسيمه) قاتیلیرکن نئجه داورانمالییيق؟

حوقوق قوراللاري: فردلر آراسيندا و فرد ايله توپلوم آراسينداکی ایلیشکیلري دوزهنلهین، ماددي ایجرالاشدیران و بو ندنله گؤرولمه سی ضروري اولان قايدالاردير.

توپلومسال نورملارين اؤزللیکلري:

- توپلومسال دَيَرلرين بللی شکليدير.

- توپلومون نيظام و داوامليليغيني ساغلار(تامین ائدر).

- توپلومسال کونترولونو ساغلار.

- توپلومسال سورج(پروسه) ايچينده و يا بیر مرکزي اوتوریته (نفوذ، اقتدار) طرفيندن ياراديلا بيلر.

- فردلرين داورانيشلاريني سینیرلایان(محدودلاشدیران) امر و یاساقلاردير.

- توپلومدان توپلوما و يا زامانلا دَييشر.

- اونلارا اویمایانلار، توپلوم طرفيندن جزالانديريلار، مجبور ائديجيدير.

- چوخونلوقون(اکثریتین) توپلومسال نورملارا اویماسي، توپلومسال بوتونلشمه یه و اویماماسی ایسه توپلومسال چوزولمه یه (حل ائديلمه يه) سبب اولار.

ر – توپلومسال کونترول

فردلرين و يا توپلومسال قروپلارين، توپلومسال دوزنين گرکلرينه، اويغون بیچیمده داورانمالاريني ساغلاماغا یاخین تدبيرلرين بوتونونو ايفاده ائدر. توپلومسال کونترول، قروپون، توپلومون و اینسانین داورانيشلاريني سینیرلانديرماسي و بو سینیرلانديرما يولويلا توپلومسال دَيَرلري منيمسه مه سينين ساغلاماسي دئمکدير.

اؤزللیکلری:

- قايناغي توپلومسال یاشامدیر و هر توپلومدا گؤرولر.

- توپلومون دوزنی و داواميني ساغلار.

- هر جور توپلومسال ایلیشکینی قاپسار(احاطه ائدر).

- فردلرين توپلومساللاشماسيني ساغلار.

- فرد، اؤرنک داورانيش قاليبلاريني اؤيرنیب و تکليک يولويلا قازانيلار.

- توپلومدان توپلوما و يا بیر توپلومون ایچینده دَييشر.

- توپلومسال نورم و دَيَرلري واسيطه اولاراق ايستيفاده ائدر.