سايير حركتلر

آجی و آنلامسیز یاشاماق اوزره نیهیلیزم/ سید مرتضی حسینی


اؤنجه نیهیلیزم[1] سؤزجوگونون قورولوشونا باخالیم. بو سؤزجوک لاتینجه­ده اولان نیهیل[2]  کؤکوندن اولاراق؛ یوخلوق، هئچ و پوچ، سون­سوز و سونوج­سوزلوق آنلامین داشیییر. نیهیل سؤزونه «ایزم» آرتیریلاندا، اؤزل بیر فلسفی مفکوره و مکتب آنلامی تاپیر، ائله بیر مفکوره کی تئوریزه اولوب و بیر ادبی، فلسفی، سیاسی و توپلومسال(اجتماعی) مکتب کیمی تانینیر. تئوریسسن­لری و اونون آردیندان گئدن­ انسانلار وار و او مفکوره­نی داشییان چوخ بیر ادبی، فلسفی، سیاسی و توپلومسال چئشیدلی(مختلف) یازی­لار؛ رمان، مقاله، تاریخی و توپلومسال کتاب­لار و س. نیهیلسم­ده باشقا مفکوره و مکتب­لر کیمی تاریخ اوزرینده انسانی توپلوم­لاردا اوز وئرن حادثه ­لردن و بو حادثه ­لرله ایکی باشلی ایلگی­ده(ارتباط) اولان دوشونجه ­لردن یارانمیشدیر. انسان­لارین دوشونجه­ لری، تاریخی حادثه­لر و اولای­لارلا ایکی باشلی بیر ایلگی­ده دیرلر. عین-ی زماندا کی دوشونجه ­لر تاریخی حادثه ­لره زمین حاضرلیر، همن حادثه­ لر یئنی دوشونجه ­لرین یارانماسینا سبب اولور، بس تاریخی حادثه­لرله دوشونجه­ لرین ایکی طرفلی بیر ایلگی­سی وار و همن قانون نیهیلیزمی­ده هر بیر انسانی دوشونجه کیمی ایچه­ ریر(شامل اولور).ایندی باخالیم کی نیهیلیزم بیر دوشونجه اولاراق هانسی تاریخی حادثه­لر و دوشونجه­ لرین اثرینده یاراندی؟ و اؤز نوبه ­سینده هانسی حادثه­لر و دوشونجه­لرین یارانماسینا سبب اولدو؟ عمومیت­له نیهیلیزم باره ­سینده یازانلار، آوروپانین اؤزل بیر تاریخی بؤلومونده باش وئرن فلاکت­لرین بو دوشونجه ­نین یارانماغینا سبب اولدوغون وورغولاییرلار آما بیر سورغو(سؤال) بو باخیشی تنقیده چَکه­ بیلر و او سورغو بو کی مگر او تاریخی بؤلومدن اؤنجه آوروپا یوخسا دونیانین باشقا بؤلگه ­لرینده بئله بیر فلاکت­لر اوز وئرمه ­میشدیر؟ البته کی اوز وئرمیشدیر. بس ندن او دؤنم­لر و بؤلگه­ لرده نیهیلیزم دئیه بیر دوشونجه یارانمامیشدیر؟ بو آرادا اؤزل بیر فَرقه دقت ائتمه ­میز گرکلی­دیر و اودا؛ ایمان مسئله­ سی­دیر. بیلدیگیمیز قدر نیهیلیزمین اساس کؤک­لری روسیه ­نین تزاریسم دیکتاتورلوغو و اونون کؤلگه ­سینده اورتایا چیخان عمومی بیر اومیدسیزلیک و موتسوزلوغا توتساق اولدوغو زمانلاردا یارانمیشدیر. «میخاییل باکونین» 1860لاردا «نیهیلیست» آدلی بیر فرقه قوروب، ایوان تورگینیئوده «آتالار و اوغول­لار»(1862) آدلی رومانیندا «نیهیلیزم» سؤزجوگونو اؤزل بیر مفکوره بیچیمینده اورتایا چیخاردی و روسیه­ ده نیهیلیزمه اوغراشان ایمان­سیز ضیالی­لارین سایی گئت گئده آرتیب، روسیه توپلوموندا رسمی صورت­ده اونلاری نیهیلیست آدلاندیردیلار (البته بو روسیه نیهیلیست­لری آوروپا نیهیلیست­لریندن فرقلی­ایدیلر و بو فرقین اساسی­ آوروپا نیهیلیزمی­نین داها فلسفی و روسیه نیهیلیزم­نین سیاسی اساسلاری اولدوغوندایدی). بو روسیه نیهیلیست­لری عمومیت­له ورشکست اولموش طبقه­لره باغلی اولان ضیالی­لارایدیلار کی اسکی قورولوشو پوزوب یئنی بیر قورولوش قورماقدان عاجز قالاراق نیهیلیستی دوشونجه ­لره دالمیشدیلار و آنتووان چئخوو «گیله نار باغی» آدلی اثرینده بو نیهیلیست طبقه ­نی تمثیل ائدیر و ایوان تورگینیئوده «آجار توپراق» آدلی اثرینده بو نیهیلیست­لردن کاراکتئر یارادیر. آما نیهیلیزم، چرچیوه ­لی بیر فلسفی مکتب و تئوریزه اولموش مفکوره عنوانیندا 1- اینجی دونیا ساواشیندان سونرا آوروپادا منیمسه ­نیلیب و تئوریزه اولدو و اساس ن­دنی(دلیل) آوروپانی بورویَن ساواش و بو ساواشین اثرینده باش قالدیران یوخلوق، آجلیق، فلاکت و اؤزل­لیکله انسان جانی­ اوجوز و دَیَرسیز اولماغی­ایدی آما دئدیگیمیز کیمی بئله بیر فلاکت­لر بو دؤنم­دن اؤنجه هم آوروپا و هم دونیانین باشقا بؤلگه ­لرینده اوز وئرمیشدیر آما بئله بیر مفکوره(نیهیلیزم) اورتایا چیخمامیشدیر و ائله­جه­ده بونا گؤره دئییرم کی بیرده یئنی­دن باخمالی­ییق بو مسئله و اونون نه­دنلرینه. دئدیگیم کیمی آوروپانین نیهیلیزمه باعث اولان بو فلاکت­لی دورونون همن بؤلگه ­نین و یا باشقا بؤلگه­ لرین تاریخیندا اوز وئرن فلاکت­لر­له اؤزل فرقی وار و همن فرق­دیر نیهیلیزمه باعث اولان اساس دوشونجه و اودا «ایمان و اومیدین یوخلوغودور». دقت ائده ­لیم کی بورادا ایمان یالنیز دین و مذهب آدلانان ایمان­دئییل بلکی منظور هر تور(جور) اولکوسَل(آرمانی) اینام­دیر. ائله بیر اینام کی انسانی یاشاماغا آلقیشلایاراق اونا قلبی گوج وئره مصیبت­لر و فلاکت­لره قاتلاشماغا. بس بو ایمان­سیزلیق هاردان باش قالدیردی و سونوندا بؤیوک بیر اومیدسیزلیگه ائره­دی(منجر اولدو)؟ نه ­یه باش قالدیردی؟ و منجه هر زمان، هر یئرده بئله بیر ایمان­سیزلیق یاییلیب و آردیندان ائله بیر فلاکت­لر اوز وئرسه سونو همن اومیدسیزلیک و نیهیلیزم اولاجاق باشقا بیر بیچیمده. اجازه وئرین بو ایکی سورغویا جواب آختاراق بلکی نیهیلیزمین باش قالدیرما قانونون کشف ائدیب، آوروپادا باش قالدیران نیهیلیزمی مقایسه اولاراق باشقا اؤلکه­ ­لرده­ ده بیر آراشدیراق. دئدیگیم کیمی نیهیلیزمه باعث اولان ایمان­سیزلیغین اساس کؤکلرین آوروپانین 16- اینجی عصردن بری یارانان رنسانس آدلی یئنی دؤنمینده آختارمالی­ییق. بیلدیگیمیز کیمی 16- اینجی عصردن بری آوروپا بوتون اورتا عصردن(قرون وسطی) قالان مذهبی اوسطوره­ لر و تابولاری سیندیرماغا باشلادی و دونیانی عقل­ایله دوشونمَگه ایاق قویدو. کلیسا و مذهب آدینا نه وارسا سیلیب سوپورمَگه باشلادی. عیسی­ نین وجودونا شوبهه ائتدی و پوزیتیو[3] علم­لره سیغیناراق، مادی دونیادان ائشیگه هر تور اولکو(آرمان) و ایمانی لاغا قویوب، خرافات دئیه آدلاندیردی و سونوندا آته­ایسمه[4](الله­ ­سیزلیق) ایاق قویدو بلکی انسانی بنده چَکَن مین ایل­لیک کلیسا پانته ­ایسمیندن[5] (بوتون وجودو تانری­دا محو بیلمک) انتقام آلسین. بئله بیر حالین سونوجوندا، یاشادیغیمیز ماده عالمیندن ائشیگه، ایمان دئیه بیر سیغیناق قالمادی و اؤزونه گووه­نن چوخ مغرور و اومیدلی یئنی انسان یالنیز و یالنیز اؤز گوجونه سیغینابیله­جَگینی دوشوندو و اینانیلماز بیر چالیشما باشلادی گوجلَنمک اوزره و گوجلنمک یاریشی­ایله برابر اورتا عصرین دونیا داغیلماغا باشلاییب، ناسیونالیسم[6]  اساسیندا یئنی پارچالارا بؤلونه­رک آوروپالی انسان ایکی یؤنلو بیر قارما- قاریشیق­لیق الده ائتدی: 1- ایمان­سیز و آماج­سیزجاسینا گوجلنمک و یئنه گوجلنمک چون کی ذاتاً گوجلنمک اؤزو اساس ایمان و آماجا دؤنموشدور. 2- ملت دئیه توپلوم­لارین بو گوجلنمک یاریشی و دونیا خریطه ­سینده آرتیق پای قازانماق آماجی. بللی­ایدی بو ایکی یؤنلو قارما- قاریشیق­لیغین سونو نه اولاجاق؛ ییغیشان گوجلر و نفرت­لرین چاتیشماسی و ساواش! آما بو ساواشین اؤنجه کی اوز وئرن ساواش­لارلا چوخلو فرق­لری واریدی و بو اؤنملی فرق­لرین بیری؛ آوروپانین باشاباشیندا اینانیلماز گوج ذخیره­سی و بیری­ده گوج و گوجلنمک­دن باشقا هئچ بیر ایمان و اولکونون اولماماغی. چاتیشمالار و ساواش­لارین اثرینده بوتون گوجلر دارما- داغین اولدولار. گوجلنمک اولکوسو یاغی- پیلته­سی قورتارمیش بیر چیراق کیمی سؤندو، بوتون اومیدلر قیریلدی، یوخلوق، آجلیق و فلاکت بیر مملکت ­دئییل دونیانین اوچ­ده ایکی­سین بورودو، انسانین جانی و  حیاتی اینانیلماز قدر دَیَرسیز و انسان اؤلومو بیر بؤجوک(حشره) اؤلومو قدر آسان و آجی­ماسیز اولدو و بو آرادا کئچمیش عصرلرده فلاکته توتساق­لیق­لاردا، انسان­لارا سیغیناق اولان ایمان­دا بئله قالمامیشدیر. بس هانسی تسلی قالابیلردی یوخلوق­لار و فلاکت­لر ایچینده بو آجی و یالین ایمان­سیزلیق­دا؟ هئچ بیر تسلی! و بو تسلی­ سیزلیک و سیغیناق­سیزلیق­دا چوخ آجی و انسانی اؤلومه و اؤزونو بو قاتلاشیلماز حیاتدان خلاص ائتمه­یه آلقیشلایان بیر دوشونجه باش قالدیردی؛ نیهیلیزم. ساموئل بئکئت «قودونو بَکلَر کن» آدلی پیئسینده(نمایشنامه) حیاتی بوش و فایداسیز بیر بَکلَنتی(انتظار) دوشوندو. یاشادیقجا آجی­، اضطراب آرتریجی و یئزیکدیریجی بیر بکلنتی­نی یاشاماق و یالنیز بیر قورتولوش یولو وار و اودا اؤلومدور. فرانتس کافکا «مسخ» آدلی رومانیندا انسانین دَیَرسیز بیر موجودا دؤنمَگینی دوشوندوره­رک بوتون اثرلرینده حیاتین پوچ، فایداسیز و سونوج­سوز اولدغونو وورغولادی. اشپنگلر «باتی­نین انحطاطی» آدلی تاریخ فلسفه­ سینه حصر اولونموش اثرینده، آوروپا و آمریکانین سقوط و یوخ اولماغا دوغرو یورومَگین آنلاداراق بو سقوطو اونلارین قاچیلماز آلین یازی­سی دوشوندو. آلبر کامو «یابانجی» آدلی رومانیندا انسانین بوتون یاشاماق و اورک باغلایاجاق­ هر بیر شئی­دن یابانجی­لاشیب، بیلینمز- دوشونولمز بیر قدره دوغرو یورومَگین آنلاتدی و «طاعون» آدلی رومانیندا دونیا و انسانلاری طاعون توتموش و اؤلومه محکوم بیر مریض دئیه دوشوندو.

سانکی نیهیلیزم گئنل صورت­ده آوروپادان سایر اؤلکه­لره یاییلمادی آما ایران کیمی اؤلکله­لرده­ده چوخلو اورتا عصرین خرافاتلا دولو مفکوره ­سیندن آیریلیب، دین­سیز و ایمان­سیز یاشایان انسانلار اولدولار کی مملکت­لری­نین اصلاح اولماغیندان اومید کسه­رک حیاتی هئچ و پوچ بیر سورَج بیله­ رک نیهیلیست اولدولار. اؤزل­لیکله بئله اؤلکه­ لرده حاکم اولان یوخسول­لوق، خرافات، جهالت و استبداد بیر سیرا یورغون و اومیدسیز و ایمان­سیز ضیالی­لاری بو دوشونجه­ یه یوروتدو.

ایران­دادا بئله بیر استبداد و جهالت و فلاکت آلتیندا یاشایان توپلومسال دورومدا نیهیلیست ضیالی­لار اولدولار آما ایران نیهیلست­لری بو مفکوره ­نین یالنیز ادبی و دویغوسال سویه­ سینده قالیب هئچ زمان اونون فلسفی درینلیگینه دالابیلمه ­دیلر. اونلارین ان تانینمیشی صادق هدایت­دیر. او اثرلری­نین چوخوندا چوخ آجی و جان سارسیدیجی بیر نیهیلیزمی آنلادیر. اؤرنک­ایچین «زنده به گور» و «تاریکخانه» آدلی اثرلرینده ایمان­سیز، اومیدسیز و فایداسیز حیاتدان یورولموش، اؤز جهالته دالمیش توپلوموندان قوولموش و ایمان و اومید دئیه هئچ بیر سیغیناغی اولمایان بیر انسانی گؤروروک. بو بوتون حیات­دان اومید کسمیش کیشی­نین یالنیز بیر قورتولوش یولو وار؛ اؤلوم. نیهیلیست­لرین چوخو اوخوجولارینا دشوندوردوک­لری کیمی اؤزلری­نین­ده تکجه قورتولوش یولونو اؤلوم گؤره ­رک اؤزلرین اؤلدوردولر و «انتحار» تانینمیش بیر مئتودا چئوریلدی مصیبت­لر ایچینده آنلام­سیز یاشاماقدان قورتولماغا و انتحار قونولو چوخلو اثرلرده یاراندی. دوشونه ­لیم کی نیهیلیزم ائورنسل(جهانی) ایدئولوژی­لر کیمی گئنیش صورت­ده یاییلیب انسانلار اونو منیمسه­ سه ­لر نه ­لر اولار؟ بورادا وولترین سؤزونون درین­لیگین دوشونوروک. او دئمیشدی ایمان آدلانان اینام تام یالان­دیر آما «مقدس بیر یالان» و بونو یالنیز بئله دوشونه­ بیلیریک؛ ایمان دوز یوخسا یالان اولدوغوندان یانا، بیر سؤیکه­ نه­ جک­ و سیغیناق­دیر انسانا و اونسوز یاشاماق چوخ چتین اولاراق هر انسانین ایشی ­دئییل و بو همن دئمک­دیر: «الله­سیزلیق ان اییی مذهب­دیر آما آرادا بیر شرط: بوتون انسانلار فیلسوف اولسالار». منجه انسانی یاشادان ایمان یالنیز دین و مذهب دئییل. اولابیلر توپلومسال و انسانی اولکولر دین و مذهب ایمانی­نین یئرین دولدوراراق، انسانی یاشادالار آما بئله بیر اینام اولورسادا یئنه الله ­سیز و دین و مذهبه ایمان­سیز اولکوچونون ایچینده نیهیلیزم بیر وسوسه اولاراق گاهدان باش قالدیریب اولکوسونه شوبهه ­لندیره ­جک. دئمک یالنیز الله و اونا اولان ایمانا گوجو چاتابیلمیر نیهیلیزمین.



[1] - Nihilism

[2] - Nihil

[3] - Positive

[4] - Atheism

[5] - Pantheism

[6] - Nationalism