سايير حركتلر

ديليميز دَييشمه‌ليدير!/ نیازی مهدی

عرب-فارس سؤزلري بيزيم ديليميزده پنجره‌نين شکلينه اوخشاييرلار،پنجره‌نين اؤزونه يوخ!

سؤزلر تکجه واقون، جومله‌لرسه قاتار کيمي داشيييجيلار دئييل‌لر. ديل هم ده کوسموسدور(اوزای، فضا). ايندي ايسه عرب-فارس سؤزلري‌نين ديليميزده‌کي باسيريغيني آرادان گؤتورمک ايدئياسي‌نين خئيرينه باشقا آرقومئنتلري(ندنلري) آختاراق.

کيمسه دئيه بيلر، نه فرقي وار، ” مفهوم ” سؤزونو ايشله‌دک، يا ” آنلاييش ” سؤزونو؟ نه فرقي وار، ” حقيقت ” اولسون، يا ” دوغرو ” ، ” گئرچک ” ، ” شئي ” ، ” جيسم ” اولسون، يا ” نسنه ” ؟

دوزدور، ائله-بئله، گونده‌ليک دانيشيقدا ائله فرقي يوخدور. کوچه‌ده ساتاشقان اوغلان قيزا تورکون سؤزو، ” گؤزل ” ين يئرينه فارسين سؤزو ” قشنگ “‌ي دئينده بوندان نه اونون اؤزونه، نه ده قيزا بير فرق اولمور. آنجاق بو فرقسيزليک دوروموندا بئله اينستيتوتدا اوخودوغوموز زامان بيزيم بعضيلريميزده کومپلئکس(قارماشیقلیق، گرگينليک) واردي کي، نييه ديليميز چوخ، لاپ چوخ تميز دئييل، ديليميزده بو قدر عرب-فارس سؤزلري وار. بعضي يازيلار بيزي اوووندوروردو: دونيادا هئچ بير تميز ديل يوخدور. ايندي صيرف روس سؤزلري کيمي قاوراديغيميز ” تووار ” سؤزو بيزيم ” داوار/تاوار ” سؤزوندن چيخيب، ” دئنقي ” ايسه ” دامغا/تانقا ” سؤزونون فونئتيک چئوريميدير.

اؤيونمک اوچون ايسته‌نيلن قدر بئله کلمه‌لر تاپماق اولاردي. آنجاق بيزلر او واخت يئنه اووونموردوق، لاپ چوخ ايسته‌ييرديک کي، بير گون گلسين، دانيشيغيميزدا عرب-فارس سؤزلريني چيراقلا آختارسينلار. بو، بير واختلار گنج فيلولوقلارين(دیل اوزمانی) آرزوسو ايدي و بلکه اينديکي فيلولوق نسليندن اولان گنجلرين ده ايسته‌یي بودور.

بس، دانيشيق ديليني قويوب، علمي ديلي گؤتورسک، بورادا نئجه؟ فرقي وار، يا يوخدور؟

فرقي وار، اؤزو ده چوخ بؤيوک. او معنادا يوخ کي، بيز علمي ديليميزدن ” حقيقت ” ، ” سهو ” ، ” تحکيه ” ، ” اينفورماسييا ” کيمي سؤزلري چيخاريب آتماليييق. بو سؤزلرين قدريني بيلمک لازيمدير و علمي ديلين ياخشي ايشله‌مه‌سينده اونلارين رولو خئيلي بؤيوکدور.

بس اوندا نه‌يه گؤره گرکليدير کي، علمي دوشونجه اوچون آپاريجي سؤزلرين آراسيندا اؤز سؤزلريميزين پايي چوخ اولسون؟ من ايسترديم بو سوالا جاواب آختاراق. ايش بوراسيندادير کي، عرب-فارس سؤزلري بيزيم ديليميزده پنجره‌نين شکلينه اوخشاييرلار، پنجره‌نين اؤزونه يوخ. پنجره‌نين شکليني آچيب اَليني چؤله چيخارا بيلمزسن، قالخيب اوندان حَيَطه توللانا بيلمزسن. پنجره‌نين اؤزو اولاندا ايسه آچيرسان هاوا گلير، سسلر گلير. اؤز سؤزلريميز گئرچک پنجره‌لردير، پنجره شکيللري دئييل.

بيزيم اؤز سؤزلريميزين چوخونون تؤره‌ديجيليگي، بوداقلانماسي وار: مثلا، ” بيلديرمک ” ، ” بيلمک ” ، ” بيلديريش ” ، ” بيلينمز ” ، ” بيلمزه ” ، ” بيله‌رکدن ” سؤزلري سيستئمده بير-بيرينه باغليديرلار. آنجاق عرب-فارس سؤزلريني گؤتورسک، بيزيم ديليميزده اونلارين چوخو ” قيسير ” دير. تؤره‌ديجيليک گوجلري يوخدور، چونکي اؤز دوغما موحيطلريندن قيراقداديرلار. عرب-فارس سؤزلري ديليميزده قيسير اولدوقلاري اوچون ده ديله آز انرژي وئريرلر. بئله سؤزلرله يوکلنميش ديل آزربايجانلي دوشونجه‌سينه انرژيلي، سيستم تؤره‌ديجي واسيطه وئرمير. ترسينه، دوشونجه‌نين آچيليب بوداقلانماسينا انگللر قويور.

عرب-فارس سؤزلري ايله يوکلنميش آزربايجان تورکجه‌سي‌نين بير عئيبي ده وار. بو يوک فيکير تقلیدچیلییی ياراتماغا يارديمچي اولور. بيولوژی‌ده تقلیدچیلیک بوقلمونلار کيمي هانسي جانلينين‌سا بوياسيني دَييشمکله يانيندا دوردوغو داشا و سایره‌يه اؤزونو اوخشاتماسيني بيلديرير. ” دوشونجه تقلیدچیلییی ” دئينده من اونو گؤسترمک ايسته‌ييرم کي، دوشونجه يوخدور، اونون يامسيلانماسي، اوخشارتيسي وار ( ” يادا سالاق ” گيرديرمه ” ” ، ” گئيديرمه ” سؤزلريني ده). آزربايجانجا نه قدر يازي وار کي، عرب-فارس سؤزلري سايه‌سينده يوکسک شؤهرت و گؤرونتو قازانيبلار. آنجاق اونداکي ” زمين ” ، ” تبدلات ” ، ” تامين ” و باشقا سؤزلريني اؤزتورکجه‌يه چئويرنده فيکيرسيزليک، گيرديرمه‌ليک همن آن اوزه چيخير.