سايير حركتلر

آیدینلانما ندیر؟/ ایمانوئل کانت

 
 
(بو یازی، همت شهبازی-نین چالیشماسییلا گونئی آذربایجاندا یئنیجه یایینلانان "مدرنیته و مدرنلیک" کیتابینداندیر)
 
 چئويرن: نئژات بوزکورت 
آذربایجان تورکجه سینه اویغونداشدیران: همت شهبازی
 
   آيدينلانما، انسانين اؤزونه تلقين ائتدييي ذهني يئتكين‌سيزليك حاليندان قورتولماسي‌دير. بو يئتكين‌سيزليك‌ دورومو ايسه، انسانين اؤز عاغيليني بير باشقاسي‌نين بلدچيلیینه اؤتورمه‌دن استفاده ائده بيلمه‌سي‌دير. ايندي بو يئتكين‌سيزليك اؤزونه تلقينله و كؤنوللو يارانير؛ بونون سببي ده عاغيلين اؤزونده دئييل، يالنيز عاغيليني باشقاسي‌نين بلدچيلییی و يارديمي اولمادان استفاده ائتمک جسارتيني گؤستره بيلمه‌ين انساندادير. "جسارتلي اول! عاغيليني اؤزون استفاده ائتمک جسارتيني گؤستر!" سؤزو ايندي آيدينلانمانين شعاري اولماقدادير. 
   طبيعتين بويوندوروغوندان آزاد اولمالاريندان اوزون مدت كئچسه‌ده، تنبلليک و قورخاقليق سببييله دير کي، انسانلارين چوخو بوتون حياتلاري بويونجا اؤز راضيليقلارييلا يئتکينلشمه‌ميش قاليرلار، و عيني سببلرله‌دير کي بو انسانلارا عاغيل اؤيره‌ديب يول گؤسترمك باشقالاري اوچون ده چوخ آسان اولماقدادير. چونكو يئتکين اولماماق دورومو چوخ راحاتدير.
منيم يئريمه دوشونن بير کيتابيم، ويجدانيمين يئريني توتان بير دين آداميم، پهريزيم ايله ماراقلاناراق ساغلامليغيم اوچون قرار وئرن بير حكيميم وارديسا، اؤزونو اذيته سالماغا هئچ گرک يوخدور. حاققيني اؤده‌يه بيلرسه، اوزون زامان دوشونوب دوشونمه‌مه‌ييم ده او قدر چوخ اؤنملي دئييل؛ چونكو بو داريخديريجي و يوروجو ايش‌لري باشقالارينا گؤردوره بيلر. باشقالاري‌نين يوخلاما و رهبرليک ايش‌لريني لوطفكارليقلا اوزرلرينه گؤتوردويو گودوكچولر [قييوملار] انسانلارين چوخونون، او جومله‌دن بوتون لطيف جينسين يئتکين اولماغا دوغرو بير آدديم آتماغي چتين و حتتا تهلوکه‌لي اولمالاري اوچون، لازيم اولاني ائتمکدن گئري قالمازلار. اؤنلرينه قاتديقلاري حئيوانلاريني اؤنجه گيجلشديريب آخماقلاشديرديقدان سونرا، بو سس‌سيز وارليقلارين باغلانيلديقلاري يئردن چؤله چيخمالاريني کسینلیکله قاداغان ائديرلر؛ سونرا دا، اؤز اؤزلرينه گئتمه‌يه جهد ائتسه‌لر باشلارينا نه کيمي تهلوکه‌لرين گله‌جه‌ييني بير-بير اونلارا گؤستريرلر. اصلينده بو تهلوكه‌لر چوخدا بؤيوك دئييل. چونكو بير نئچه دفعه ايمكله‌يه‌رك ائنيب ييخيلماقدان سونرا تئزليكله يئريمه‌يي اؤيرنه‌جكلر. نه وار کي بو كيمي بير اؤرنک انساني هورکودور و بوندان بئله ده يئني سيناقلارا جهد ائتمکدن ساخلايير. 
 
 دئمک اولار کي هر كس اوچون هارداسا ايکينجي بير كاراكتئر يئرينه کئچن و تمل بير قورولوش مئيدانا گتيرن بو يئتكين‌سيزليكدن خيلاص اولماق چوخ چتيندير. حتتا انسان بو دوروما سئوه سئوه دؤزموش و اونو سئوميشدير بئله؛ ايندي بونا گؤره او، اؤز عاغيليني قوللانما باخيميندان حقيقتن ده يئتكين‌سيزدير؛ چونكو اونون بئله بير تجروبه‌ني گئرچکلشديرمه‌سينه هئچ واخت اجازه‌سي اولماميشدير، او عاغيليني قوللانما سيناغينا هئچ بير زامان بوراخيلماميشدير. اينانجلار و قايدالار، انسانين طبيعي باجاريقلاري‌نين عاغلا اويغون استفاده‌سي‌نين يا دا داها دوغرو بير سؤزله پيس قوللانيلماسي‌نين بو مئكانيکي واسيطه‌لري، يئتکينلشمه و يئتکينلشمه اوچون سوركلي بير قاندال اولورلار. بيري چيخيب گئتمه‌يي قانداللايان بو قاندال‌لاري آتسا دا، ان دار چوخوردان بئله چوخ آسانجا آتلانا بيلمز؛ چونكو او اؤزونه گوونه‌رک قيچلاريني آزادجا حرکت ائتديرمه‌يه هله آليشا بيلمه‌ميشدير. بونا گؤره ده روحلاريني، ذهني يانلاريني اؤز باشلارينا استفاده ائده‌رک يئتكين‌سيزليكدن قورتولان و اعتبارلا گئده بيلن، چوخ آز آدام واردير. 
 
 حال‌بوکي، كوتله‌نين اؤز اؤزونو آيدينلانديرماسي داها گئنيش امکانلار داشيير؛ ساده‌جه اونا اؤزگورلوك، يعني اؤزگور اولما حاققي وئريلسه، آيدينلانما بو اؤزگورلويون نتيجه‌سي اولاراق اؤزلويوندن ايره‌لي گله‌جكدير. چونكو كوتله‌نين ايچينده، توپلومدا -قييوملار آراسيندا بئله- باغيمسيز دوشونه بيلن بير نئچه آدام هر زامان تاپيلاجاق؛ بونلار اؤنجه اؤز بويوندوروقلاريني آتاجاقلار، سونرا دا' انسانين اؤزونده‌کيني ياخشيجا دَيرلنديرمه‌سي ايله ياناشي باغيمسيز دوشونجه‌نين انسان اوچون بير تاپشيريق اولدوغو آنلاييشيني چئوره‌لرينه‌ يايماغا باشلاياجاقلار. آنجاق اسکی‌دن کوتله‌ني بويوندوروق آلتينا سوخان و اؤزلري ده آيدينلانماغا ائله چوخ لايق اولمايان و حاق قازانمايان گودوكچولردن بير نئچه‌سي ايندي چيخيب دا کوتله‌ني بويوندوروقدان خيلاص اولمالاري اوچون قيشقيرتسالار، او بيري گودوكچولر بونلاري 'بويوندوروق آلتيندا قالماغا مجبور ائدرلر؛ اؤن‌يارقيلار[پيشداوري] تهلوكه‌لي‌دير، و بو اؤن‌يارقيلار اؤزلريني يايانلاردان گئج-تئز قصاصلاريني آلیرلار. اودور كي: توپلوم آنجاق ياواش ياواش آيدينلانماغا وارا بيلير. هرچند دئوريم‌لر ايله بير 'باسقي رئژيمي، فردي بير دئسپوتيزم [خودكامگي فردي]، بير اقتدارلي رهبرلییی ييخماق مومكوندور؛ آنجاق بو يوللا، دوشونجه‌لرده گئرچک بير دوزلمه، دوشونجه فورمالاريندا جيددي بير ياخشيلاشما الده ائديله بيلمز؛ ترسينه، بو دفعه يئني اؤن‌يارقيلار، عينيله اسکی‌لري کيمي، دوشونجه‌سيز ييغينا، کوتله‌يه يئني بير قانتارغا [دهنه، افزار]، يئني بير يؤندم اولورلار: 
 
  حال‌بوکي آيدينلانما اوچون اؤزگورلوكدن باشقا بير شئي لازيم دئييل؛ و بونون اوچون گركلي اولان اؤزگورلوك‌ده‌ اؤزگورلوكلرين ان ضررسيز اولانيدير: عاغيلي هر استقامتي ايله و هر باخيمدان چکينمه دن كوتله‌نين قارشيسيندا آچيق-آيدين اولاراق استفاده ائتمک اؤزگورلويو. نه وار کي هر ياندان قيشقيريقلار ائشيديرم: «دوشونمه‌يين!». ضابيط كاماندئر، «دوشونمه!، آدديملا!»، وئرگي مامورو «دوشونمه، وئرگيني اؤده!»، دين آدامي «دوشونمه، اينان!» دئييرلر. (بو دونيادا تک بير آدام وار کي او دا، «ايسته‌دیینیز قدر، ايسته‌دیینیز نسنه‌‌نی دوشونون، آنجاق تابع اولون! [اطاعت ائدين!]» دئيير).3 هر يئرده اؤزگورلويون‌ سينيرلاري وار. ياخشيسي هانسي ‌سينيرلانما، آيدينلانماغا قارشيدير، هانسي قارشي دئييل، و هانسي بيچيمده سينيرلانما ترسينه اؤزگورلويو‌ دستكله‌يير؟ جاواب وئريرم: اؤز عاغيلي‌نين کوتله قارشيسيندا، توپلوم قارشيسيندا و خيدمتينده سربستجه و آچيق بير بيچيمده ايشلتمه‌سي هر زامان آزادجا اولماليدير؛ و يالنيز بو توتوم انسانلارا ايشيق و آيدينلانما گتيره بيلر؛ بونا قارشيليق عاغيلين اؤزل اولاراق استفاده‌سي [der Privatgebrauch]، عموميتله چوخ ديققتليجه و دار بير ساحه ده قالاجاق بير بيچيمده محدودلاشديريلا بيلميشدير و بو دا آيدينلانما اوچون بير مانعه ساييلماز. اؤز عاغيليني توپلوم خيدمتينده استفاده ائتمکدن [der öffentliche Gebrauch]، بير کيمسه‌نين، مثلن بير ساوادلي‌نين بيلگيسيني يا دا دوشونجه‌سيني يعني عاغيليني، اونو ايزله‌ين‌لره، اوخويانلارا فايدالي اولاجاق بير بيچيمده تقديم ائتمه‌سيني آنلاييرام. عاغيلين اؤزل اولاراق استفاده ائديلمه‌سيندن ده آدامين، اؤز ايشي و مأموريتي چرچيوه‌سينده، اؤزونه اعتبار ائديلن توپلوما باغلي بير خيدمتي يا دا بللي بير وظيفه‌ني يئرينه يئتيرمه‌سي دئيه آنلاييرام. ايندي توپلومون ماراقلاريني ائتكيله‌ين بعضي ايش‌لرده، ساختا اورتاق بير راضيلاشما گره‌يينجه و حكومت طرفيندن توپلوم مقصدلرينه اويغون بيچيمده و 'هئچ اولماسا اونو اورتادان قالديرماياجاق بيچيمده، قانونون بعضي عضولري طرفيندن استفاده ائديله بيلن بعضي معين عملياتلارا، معين مئخانيزم‌لره احتياج دويولور. بو کيمي دوروملاردا انسانين دارتيشماسينا شوبهه‌سيز اجازه وئريلمز، اؤز ايشيني يئرينه يئتيرمه‌سي مقصده اويغوندور. آنجاق اؤزونو مئخانيزمين بير پارچاسي سانان انسان، يئنه اؤزونو بير توپلومون عضوو، حتتا، ائورنسل مدني بير توپلومون عضوو اولاراق تانيتماسي دوروموندا، مثلن بير ساوادلي صيفتي ايله، اؤز دوشونجه باجاريغينا داياناراق يازيلارييلا توپلوما يؤنه‌لير؛ هر حال و دورومدا عاغيليندان استفاده ائدير، آنجاق عمومي ايشه زيان وئرمه‌دن دئيك كي، دارتيشما قاپيسيني آچا بيلر. يوخاريدان آلديغي بير امر اوزرينده، اونون يارارليغي يا دا يارارسيزليغيني گؤتور-قوي ائدن بير ضابيطين توتومو تهلوکه‌لي و ضررليدير، اونون تاپشيريغي يالنيز اطاعت ائتمکدير. آنجاق اگر بو قونودا دوغرو اولماق لازيمديرسا، بير بيلگيسي اولاراق اونون عسگرليک خيدمتي‌نين يانليشلاري اوزرينده کي تنقيد و دوشونجه‌لري و بونلاري توپلوم اؤنونه يارقيلانماسي اوچون آپارماق ايسته‌مه‌سي قاداغان ائديله بيلمز. يئنه بونون کيمي وطنداش، پايينا دوشن وئرگيني اؤده‌مه‌ليدير؛ حتتا بو داورانيشي ايله باشقالارينا دا اطاعت‌سيز اؤرنه‌ييني گؤسترميش اولار. بونونلا بيرليکده بير بيلگين اولاراق همين وطنداش توپلوم قارشيسيندا وئرگيلرين الوئريش‌سيزلییی و عدالتسيزلییی اوزرينده کي دوشونجه‌لريني آچيقجا ايفاده ائتدییی زامان اصلا وطنداشليق وظيفه‌لرينه خيانت ائتميش اولماز. يئنه عيني بيچيمده بير کئشيش ده خيدمتينده اولدوغو کيلسه‌نين تعليم‌لريني، اينانجلاريني جاماعاتينا و خالقينا اؤيرتمکله سوروملودور. آنجاق بير دين بيلگيني اولاراق. بو اينانجلاري چوخ ياخشي تنقيد ائده بيلمه اؤزگورلويونه‌ و داها چوخونا ماليکدير: بؤيوک بير قايغي و ديققتله اؤلچولوب-بيچيلميش و دارتيلميش دوشونجه‌لريني، چوخ ياخشي بير بيچيمده يؤنلنديريلميش مئيللريني توپلوما چاتديرماق مسئوليتينه ماليکدير؛ بونلار، سؤزو گئدن ديني تعليم‌لرين يانليش‌ يؤنوم‌لري اوزرينه آلا بيله‌جه‌یي کيمي، دينين و کيلسه ايش‌لري‌نين دوزلديلمه‌سينه باغلي دا اولا بيلر؛ و بونو ائدرکن ده اونون ويجدان عذابي چكه‌جه‌ييني دوشونمك عبث‌دير. کيلسه‌نين صاديق بير خيدمتچيسي اولاراق وظيفه و سوروملولوقلارينا اويغون بير بيچيمده گؤروش‌لريني تبليغ ائدرکن او، اؤز فردي فيكيرلرينه‌ گؤره بونو ائتمک اؤزگورلويونه‌ صاحیب دئييل؛ آنجاق، او بو گؤروش‌لري باشقاسي آدينا تقديم ائدير. او بئله سؤيله‌يه‌جک: "بيزيم کيلسه‌ميز بونلاري اؤيره‌دير؛ ايندي قوللانديغي دليللر ده بونلاردير". جاماعاتي يعني ديني توپلوم اوچون اؤزونون بئله تام بير اينانجلا باغلي اولماديغي دينسل قايدالارين پراکتيک وئريملي‌لييني و اوستونلوکلريني گؤستررکن او، بونلار ايچينده گيزلي بير حقيقتين اولماسي‌نين مومکون اولدوغونو و ايچه‌ريسينده دينه قارشي چيخان هئچ بير ادعانین اولماديغيني دا بيلير. (بو کيمي ديني تعليم‌لرده، هر دوروم و حاديثه ده دينين اؤزونه هئچ بير شئي قارشي گلمه‌ميشدير، گله بيلمز) . کئشيش اگر، بونلاردان هئچ بيريني اؤيرتديك‌لرينده تاپا بيلمه‌دیینی دوشونه‌جکسه، او زامان رسمي وظيفه‌لريني ويجداني راحات اولاراق يوروده بيلمه‌يه‌جک و وظيفه‌سيندن آزاد اولماسي لازيم اولاجاق. بئله‌ليكله دين آدامي‌نين جاماعاتي‌نين قارشيسيندا بير پئداقوق کيمي عاغيلي قوللانما‌سي يالنيز عاغيلين اؤزل استفاده‌سيندن يارارلانماقدير، چونكو بورادا جاماعات نه قدر بؤيوک و سيخ اولورسا اولسون بير قوروم آدينا دانيشير و کئشيش اولاراق او آدام آزاد دئييل و اولماماليدير؛ چونكو او اؤزونه چؤلدن يوکله‌نن بير وظيفه ايله آسيلي‌دير. بونا قارشي، ساحه‌سي‌نين بير بيليجيسي اولاراق دين آدامي يازيلارييلا خالقا خطاب ائدرکن، دونيايا سسله‌نرکن، يعني راهيب اولاراق عاغيليني توپلوم خيدمتينده استفاده ائدرکن، عاغيلين هرکس اوچون استفاده‌سي‌نين و اؤز آدينا قونوشماغي‌نين سینیرسيز اؤزگورلويوندن فايدالانير. و نؤقصانلاري سربستجه دئيه بيلر. چونكو خالقين ديني احتياج‌لاري ايله ماراقلانانلارين اؤزلري‌نين ده يئتکين اولمامالاري لازيم اولدوغونو سانماق ياراشيق گؤتورمه‌ين و آخماقليقلاري سوركلي ائدن بير آخماقليقدير. 
 
 آنجاق بير کيلسه مجليسينده يا دا كلاسيس قوتسال اداره‌ هئيتينده (هوللانديالي‌لارين بئله سؤيله‌دييي کيمي) گؤروندويو كيمي، مثلن روحانيلر صينيفي دييشمز كسين ديني تعليم‌لر توپلوسونو، هم اؤز عضولري‌ اوچون، هم ده اونلارين واسيطه‌‌سيله خالق اوچون، هر زامان دييشمه‌ين بير قورويوجولوغو اعتبارلا داوام ائتديرمک مقصدييله، بير آندا داياناراق [هم‌قسم] اورتايا قويماق حاققيني اؤزلرينده تاپماماليديرلارمي؟ درحال جاواب وئريرم بو کسینلیکله مومکون دئييل. سؤيله‌کي، انسان سويونون گله‌جکده کي هر يئني آيدينلانماسينا مانع اولاجاق 'بئله بير راضيلاشما قطعي اولاراق  هئچدير، موطلق اولاراق بوش و گله‌جکدن محرومدور؛ قالدي کي بئله بير مقاوله، ان اوستون بير اقتدار يا دا پارلامئنتلر و يا ان دبدبه‌لي و گؤرکملي باريش آندلاشمالاري طرفيندن تصديقله‌نيلميش اولسا بيرده. چونكو هئچ بير دؤنم، آندا داياناراق اؤزوندن سونرا گلن دؤنم‌لرين، هم ده چوخ اؤنملي قونولاردا، بيلگي‌لريني گئنيشلتمه‌مه‌سي و يانيلمالاريني دوزلتمه‌مه‌سي يا دا آيدينلانمادا ايره‌لي گئتمه‌مه‌سي اوچون هر هانسي بير راضيلاشماغا يؤنه‌له بيلمز. بئله بير ايش‌ انسان طبيعتينه قارشي ايشلنميش بير جينايت‌دير؛ چونكو سؤزو گئدن بو دوروم، انسان طبيعتي‌نين تمل مقصدي و بليرلنمه ايلكه‌لريندن [پيرينسيپ] بيري اولان ايره‌ليلمه‌يه ضيددير، و بونا گؤره داها سونراکي نسيل‌لر ده بو کيمي آنلاشمالاري يئتكي‌سيز [صلاحيتسيز] و سوچلو بيله‌رك قيراغا قويماقدا تامامييلا حاقليديرلار. "ايندي گؤره‌سن آيدينلانميش بير چاغدامي ياشاييريق؟" سورغوسونا، جاواب بئله اولاجاق: خئير، آيدينلانميش چاغدا دئييل، آنجاق آيدينلانماغا گئدن بير دؤنمده، بير آيدينلانما دؤنمينده ياشاييريق. اينديکي زامانلاردا اولدوغو کيمي، انسانليغين بير بوتون اولاراق، باشقاسي‌نين رهبرلییی اولمادان، ديني قونولاردا اؤز عاغيليني ياخشي بير بيچيمده و اعتبارلي بير بيچيمده قوللانما‌سي دوروموندا اولماسي يا دا بو دوروما گتيريله بيلمه‌سي اوچون كسيله‌‌جک داها چوخ يولوموز وار. آنجاق بو استقامتده آزادجا چاليشماق اوچون ايندي اونلارين يولونون تميزله‌نيب آيدينلانديريلديغينا باغلي فرقلي گؤستريجيلره صاحیبيک؛ بئله‌جه ائورنسل آيدينلانماغا. گئدن يولداکي مانعه‌لر، انسانين اؤز سوچو ايله دوشموش اولدوغو بو يئتكين‌سيزليك‌ دوروموندان قورتولوشو ايله ایلگیلي چتينليک‌لر ياواش ياواش دا اولسا گئده‌رک آزالماقدادير. بو باخيمدان چاغيميز بير آيدينلانما چاغيدير يا دا "فرئدريك"ين عصري‌دير. بير شاهزاده دين قونولاريندا، خالقينا هر هانسي بير امر وئرمه‌يي يا دا مسوليت يوکلمه‌يي زورلا اينانديرمير ترسينه اولوسونو آزاد قويور، حتتا بو شاهزاده خوش‌گؤروشلو کيمي غورورلو بير صيفتي اؤزونه لايق بيلمه‌دن اونو رد ائدير، او دوغرودان دا آيدينلانميش بير کيمسه‌دير. بئله بير کيمسه چاغداشلاري و داها سونرا گلن نسيل‌لر طرفيندن، انسانليغي يئتكين‌سيزليكدن ايلک دفعه قورتاران، حكومتي ماراقلانديرديغي نيسبتده و بوتون انسانلاري ويجدانلاري ايله ایلگیلي بوتون قونولاردا عاغيللاريني قوللانمادا آزاد بوراخان بير انسان اولاراق شرفلنديريلمه‌يي كيمي صيفت‌لره لايق گؤروندويونو حاخلاماليديرلار. اونون رهبرلییی آلتيندا کيلسه روحاني‌لري، گركلي گؤردويو قونولاردا اؤن‌يارقيلي داورانمادان و آرتيق آياق ديره‌شيب اعتراض ائتمه دن بير بيليم آدامي کيمي اؤز گوج‌لري و امکانلاري الوئريشلي اولدوغو اؤلچوده آزاد بير بيچيمده و توپلومسال اولاراق اؤز فيكيرلريني، دوشونجه‌لريني و قرارلاريني دونيانين يارقي و تصديقينه تقديم ائده بيلرلر، حتتا بو توتوم بعضن، اوردا بورادا اورتودوکس تعليميندن دؤنمه‌لري ده اؤزو ايله گتيرسه بئله؛ بو دوروم هر هانسي رسمي بير وظيفه‌ده‌اولان باشقا کيمسه‌لره ده اويغون نظرده توتماق اولار. بو اؤزگورلوك روحو چؤله دوغرو اؤز اته‌ييني آچير و ياييلير، ائله‌کي اؤز ايشله‌ييني يانليش‌ آنلايان، وظيفه‌سيندن پيس يارارلانان و رولونو اوغورلا اوينايا بيلمه‌ين حكومت‌لر طرفيندن تلقين ائديلن مانعه‌لرله اوزله‌شير. بو کيمي حكومت‌لر، ان آزيندان خالقين بيرلییني و خالقين اويغونلاشماسيني تهلوکه‌يه سالمادان اؤزگورلويون بئله بير اورتامدا نئجه وار اولا بیلدییني گؤسترن پارلاق بير اؤرنکديرلر. آرتيق انسانلار اؤز راضيليقلارييلا بارباريزمين [توحش]، بير 'نؤع بؤيوکلوک کومپلئکسي‌نين ياواش ياواش قالديريلماسي اوچون چاليشاجاقلار و بو دا منيمسنميش، گؤرونه‌جك و اويدورما بعضي اؤلچولرين انسانلاري بونلارين ايچينده توتماسي‌نين اورتادان قالديريلماسييلا بيرليکده گئرچکلشه‌جك. 
 
 بورادا آيدينلانمانين يعني انسانين اؤز قباحتي نتيجه‌سينده قارشي-قارشييا اولدوغو يئتكين‌سيزليك‌ يا دا اؤز سوچو  نتيجه‌سينده دوشدويو يئتكين‌سيزليك‌ دوروموندان قورتولوشونون مرکز نؤقطه‌سي اولاراق دين قونولاريني بليرله‌مه‌يه چاليشديم. چونكو بيليم‌لر و صنعت‌لرله ایلگیلي اولاراق اداره‌چي‌لريميزين بو قونولار اوزرينده سؤز صاحیبي اولما و قورويوجولوق ائتمه رولو اوينامالاري ماراقلارينا اويغون دوشمز؛ ايکينجي اولاراق دين باخيميندان يئتكين‌سيزليك‌ هر شئيدن داها چوخ تهلوکه‌لي، ضررلي و غرورو تاپدالاياندير. آنجاق بيليم‌لرده و صنعت‌لرده اؤزگورلويه هر شئي‌دن اؤنجه‌ يئر آييران بير دؤولت باشچيسي‌نين دوشونجه فورماسي داها ايره‌لي بير ياييليم [ترويج] گؤسترير و اؤز ياساسي باخيميندان بئله وطنداشلاري‌نين اؤز عاغيللاريني سربستجه و هر کسه آچيق اولاراق قوللانما‌سينا اجازه وئرمه‌سينده هئچ بير تهلوکه‌نين اولماديغيني بيلير، هر کسين قارشيسيندا داها ياخشي بير ياسانين يازيلماسي اوچون اونلارين دوشونجه‌لريني آلیر؛ بو دوروم قووه ده کي قانونون دوغرو، صميمي و آچيق بير تنقيديني گتيرسه بئله؛ اؤنوموزده بونا اويغون پارلاق بير اؤرنک حكمدار واردير، هئچ بير حكمدار بيزيم اؤزونو شرفلنديردييميز بو کيمسه‌ني ايندييه قدر آشا بيلمه‌ميشدير. [بؤيوک فرئدريكي دئيير، توركجه‌يه چئويرن] 
 
 آنجاق اؤزو آيدينلانميش، قاراباسمالاردان قورخمايان بير اداره‌چي الينده ياخشي قوروملانميش و كوتله‌وي بير اوردونو توپلومون تهلوکه‌سيزلییني تأمین ائده بيلمك اوچون ساخلاسا دا، دؤولتين جسارت ائده بيلمه‌دييي بو سؤزو سؤيله‌مک جسارتيني اؤزونده تاپا بيلر: "ايسته‌دیینیز قدر و ايسته‌دیینیز قونولار اوزرينده دوشونون، آنجاق اطاعت ائدين!" بو دوروم ايسه انساني قونولارلا ایلگیلي اولماسي سببييله قارشيميزا غريبه و گؤزله‌نيلمز اولاراق چيخير، عينيله هر نسنه‌‌نین آز قالا پارادوکسال اولدوغونو گئنيش آنلامدا گؤتوردويوموزده بونا بنزر بير نتيجه‌يه چاتماغيميز کيمي بير شئي‌دير بو. يوکسک سوييه‌يه چاتميش بير توپلوم اؤزگورلويودور شوبهه‌سيز خالقين ذهني اؤزگورلويو يانيندا بير اؤنجه‌لييي واردير و اونون اؤنونه آشا بيلمه‌يه‌جه‌يي سینیرلار قويور: بونا قارشي توپلوم اؤزگورلويونون داها آشاغي بير سوييه ده اولماسي، اونون ذئهين اؤزگورلويونه‌ اؤز گوجونو گؤستره بيلمه‌سي اوچون کيفايت قدر يئر تأمین ائتمه‌سي دئمکدير. طبيعت بير دفعه‌لیینه. سرت قابيغي آلتينداکي توخومو اؤزگورلويونه‌ قووشدورموش، بوتون يومشاقليغي ايله اونو گؤزله‌ميش، يعني آزاد دوشونمه‌يه يؤنوملو بير مئيل و خيدمت سونوندا گئده‌رک خالقين ذهنيتينه، اوندا يئرلشميش اولان اينانجلارا تپكي گؤسترميش و ياواش ياواش آزاد ائده بيلمه مرحله‌سينه گلميشدير. بو دوروم يعني آزاد دوشونمه و حرکت، رهبرليک‌لرين يعني حكومت‌لرين قانونلاريني دا ائتكيله‌يه‌جك و اؤزلرينه گؤره انساني استفاده ائده‌رک اونو استثمار ائده بيله‌جک‌لري يا دا اوندان فايدالانا بيله‌جک‌لري دوشونجه‌سي، ماشيندان چوخ بير نسنه‌ اولان انسانين' انسانسال غورورونا اويغون داورانما دوشونجه‌سينه چئوريله‌جک. 
 
 قئيدلر 
 
  "بيلمک و تانيماق جسارتيني گؤستر". 1736.جي ايلده آلمان آيدينلانماسي‌نين اؤنملي بير اورتاميني مئيدانا گتيرن "حقيقت طرفدارلاري‌نين بيرلییي" منيمسه‌ميش اولدوغو بو تمل سؤز رومالي دوشونور و شاعير هوراتيوسون اوزون بير شعريندن آلينميشدير: 
 
Sapere aude;
incipel qul recte vivendi progot horam,
rusticus expectat dum defluat amnis; at ille
labitur et labetur in omne volubilis uevunu.
 جسارتله دوشون؛ 
 گير بو يولا سئوه سئوه! ياخشي ياشاماغي سونرايا بوراخان کيمسه 
 يولوندا بير چايلا قارشيلاشيب دا 
 آخيب کئچمه‌سيني گؤزله‌ين کندلييه بنزر؛ 
 حال‌بوکي چاي هئچ دايانمادان آخيب گئده‌جک 
 
  Naturaliter maiorennes: طبيعي اولاراق، طبيعت سايه‌سينده يئتکين‌لييه چاتانلار، بؤيوين‌لر دئمک اولار کي کانتا گؤره، مدني و اقتصادي گليشمه‌نين تملينده اولان تاريخي گليشمه‌نين اؤلچوتو اؤزگورلوك دوشونجه‌سيدير؛ اؤزگورلوك دوشونجه‌سي سرت بير بيچيمده آيدينلانما دوشونجه‌سينه باغليدير ايندي آيدينلانما دوشونجه‌سينين اورتايا چيخماسي و ياييليب گليشمه‌سينه اؤن‌آياق اولان کيمسه ده پروس [آلمان] شاهزاده‌سي ايکينجي بؤيوک فرئدريك‌دير. اؤزونه Naturaliter maiorennes دئين بؤيوک فرئدريكين حؤکم سوردويو بو دؤنم "آيدينلانما دؤنمي" يا دا "فرئدريك دؤنمي" (1740 - 1786) دئييلير. "ديله‌دييني دوشون آنجاق بويروقلارا اويغون گل!" فورماسينداکي فرئدريكين اويانديريجي ايلكه‌سي ياواش ياواش بوتون خالقلارا ياييلاجاق و او بيري خالقلار دا گئده‌رک اؤزگورلويون توپلومون بيرليک و باريشي اوچون قورخولو بير شئي اولماديغيني، انسانلارين باغلاري آچيلديغي نيسبتده اؤز گليشمه‌لريني مانعه تؤره دن‌ سينيرلامالاردان اؤزلريني قورتارا بيله‌جک‌لريني گؤره بيله‌جک. آلمانيادا کانتين و بؤيوک فرئدريكين يانيندا باشليجا آيدينلاييجي دوشونرلر اولاراق "كريستيان وولف"ـو ، "لئسينگ"ـي و "توماسيوس"ـو گؤروروک. 
 
Immanuel Kant    
     Çeviren: Nejat BOZKURT