سايير حركتلر

آذربايجان تورکجه‌سينده يازارکن/ کويولو سعيد نجاري

 

دانيشماق بير ده يازيب-اوخوماق بير ديلين ياشاماسي و زامانلا ايره‌ليله‌مه‌سينه شراييط ساغلايا بيلر. بونلارين هر بيري آيري-آيري يازيلارين مؤوضوسودور. بيز بورادا ديلين يازيليب-اوخونماسينا گؤزوجو باخماق ايسته‌ييريک. بير ديلده يازا بيلمک اوچون او ديلين دانيشيق و يازي شيوه‌لريني بيلمک لازيم‌دير. البته هر ديلين دانيشيق و يازي شيوه‌لريني اؤيرنمه‌يين چئشيدلي يوللاري واردير. بو مقاله‌ده يازي شيوه‌سي‌نين يازيليب-اوخونماسيندان سؤز آچماق فيکرينده‌ييک.

آذربايجان تورکجه‌سي بيزيم آنا ديليميزدير و بو ديلده ديل آچانلار اونو آز-چوخ دانيشا بيليرلر. هر کيم ديلي، اؤز ديل آچديغي لهجه‌ده دانيشير، يازماغا باشلاماق ايسته‌ييرسه ده ائله اؤز لهجه‌سينده يازير. بير ديلين موختليف لهجه‌لري آراسيندا بير سيرا سؤزجوکلرين تلفوظو و بير سيرا سؤزجوکلرين اؤزو، هابئله بير سيرا دئييملرين و آتالار سؤزونون سؤزجوکلري و حتّي اونلارين بوتون سؤزجوكلري بيربيريندن فرقلي اولا بيلر. ديل رسمي فورمادا دانيشيليب، يازيليب-اوخوناندا اورتاق بير لهجه اورتايا چيخير. ديلچي‌ليکده بو لهجه‌يه ايستاندارد لهجه دئييلير. بو لهجه او ديلين تمل اؤزلليکلريني و آيري-آيري لهجه‌لرين اورتاق يؤنلريني ايچينه آلير، هابئله داها يايغين لهجه‌لرين سؤز داغارجيغيندان بير سيرا سؤزجوکلري وب‌ک (و بو كيمي) اؤزونه گؤتورور.

ايستاندارد لهجه حاقيندا دئديکلريميزي آذربايجان تورکجه‌سي'نه ده اويغولاماق اولار. بيزيم تورکجه گئنيش بير جوغرافييادا دانيشيلديغيندان چئشيدلي لهجه‌لري ده ايچينه آلماقدادير. بيزيم آذربايجان'دا ديلين رسمي شکيلده يازيليب-اوخونماديغينا گؤره، قوزئي آذربايجان'دا اولوشدورولان ايستاندارد لهجه ديليميزين اساس لهجه‌سي کيمي قبول اولونوبدور. بير طرفدن ده تورکييه تورکجه‌سي'نين موختليف يوللارلا تورک دونياسيندا يايغينلاشماسي، بيزيم ديله ده اؤز تاثيريني گؤستريبدير. بو آرادا ايران'دا ياشايان تورکلر فارس ديلينده تحصيل آلديقلارينا گؤره، ايستر-ايسته‌مز بو ديلدن ده چوخ تأثير آلميش و آلماقداديرلار.

يوخاريداکي سؤزلره اساسلاناراق، ايران'دا بير آذربايجان تورکو اؤز ديلينده يازماق ايسته‌ديگينده بو فاکتورلارين تأثيريندن پايسيز قالمير:

 

 1. اؤزونون دانيشديغي لهجه

2. فارس ديلي

3. ايستاندارد لهجه

4. تورکييه تورکجه‌سي

 

1. هر کيم اؤز آنا ديليني آناسي‌نين اؤيرتديگي و ياشاديغي يئرين لهجه‌سينده دانيشير. بيز ده بو قايدادان ائشيکده قالميريق. ايران'دا آذربايجان تورکجه‌سي ماکي، جولفا، موغا'ندان توتوب خوزيستان'ا قدَر موختليف يئرلرده دانيشيلير. آذربايجان تورکجه‌سي'نده "آهنگ قانونو" و "دوداقلانان-دوداقلانمايان قانونو" آدلي قانونلارين اولماسي ايستاندارد لهجه‌نين چرچيوه‌سيني بللنديريبدير. بير سيرا لهجه‌لرده بو ايکي قانون قورونور، بير سيرالاريندا ايسه بعضي حاللاردا قانونلارين بيري پوزولور. ائله لهجه‌لرده‌کي تلفوظ فرقي ده بوردان ايره‌لي گلير، "قارداش، قردَش" ، "قارا، قره" ، "بيلمک، بولماق" ، "سيناماق، سينه‌مک" سؤزجوکلري بو قانونلارين پوزولوب-پوزولماديغي‌نين اؤرنه‌يي اولا بيلر. بير ديلده بير چرچيوه‌ده يازماق اوچون ديلين تمل اؤزلليکلري و يايغين سؤز داغارجيغي اساسيندا بير لهجه‌نين ياراديلماسي چوخ اؤنملي‌دير. بو ايسه ايستاندارد لهجه‌نين اولوشدورولماسي‌نين گرکلي اولدوغونو گؤستَرير. البته ايستاندارد لهجه‌ده زامانلا دييشيک‌ليکلر و يئني‌ليکلر آپارماق اولار.

2. گئچن دوخسان ايلده فارس ديلي، بيزيم کاغيذ اوستونده و راديو-تئلويزييوندا رسمي فورمادا گؤردويوموز ايلک ديل اولوبدور. بو سببدن ديلله باغلي بوتون ساحه‌لرده ايستر-ايسته‌مز فارس ديليندن تأثير آلميشيق و آلماقداييق. البته بو تأثيري هامي‌يا عومومي‌لشديرمک اولماز، آما تورکلرين چوخو بو تأثيره يولوخموشلار. حتّي يابانچي ديللرده تحصيل آلانلارين چوخو دا موطاليعه ائدَنده تملي فارس ديلينه قويموشلار. بو ديل ايران'دا رسمي ديل اولدوغونا گؤره، اونون اؤزلليکلري ده ايران'دا اولان بوتون ديللري ائتکيله‌ميش و ائتکيله‌مکده‌دير. بيزيم ديل ده بو ائتکيدن قيراقدا قالمير. بو تأثيري، هم سؤزجوکلرده، هم جومله قورولوشوندا هم ده دئييم و آتالار سؤزونده گؤرمک اولار. اؤرنک اوچون، فارس ديلينده چوخلو ايکي و نئچه سؤزجوکلو فعللر ايشله‌نيلمکده‌دير، تورک ديلينده ايسه فعللرين موختليف قورولوشلاري وار، آما گئچن دوخسان ايلده فارس ديلي تأثيري آلتيندا مورکب (ايکي ويا نئچه‌سؤزجوکلو) فعللر چوخاليبدير. بونلاري ميثال کيمي وئرمک اولار: نيشان وئرمک ( "گؤرسَتمک" ويا "گؤستَرمک" يئرينه)، ايستي‌سي اولماق ( "ايستيله‌مک" يئرينه)، نامزد ائله‌مک ("آداقلاماق" يئرينه). دئييملر و آتالار سؤزونه گلديکده ايسه اؤزوموزونکولر اونودولور و اونلارين يئرينه فارس ديليندن ترجومه اولانلار ايشله‌نيلير، اؤرنک اوچون، تورکجه'ده "سؤزونون آلتيندان چيخماق" دئيه بير دئييم وار، بو دئييمين يئرينه بعضي يئرلرده اونون فارس ديليندن اولان ترجومه‌سي، "سؤزونون آلتينا وورماق" ، ايشله‌ديلير. بونلارين فارس ديلينده يارانماسي ويا آيري ديللردن فارس ديلينه گلمه اولماسينا باخماياراق، بيز بو گون بونلاري فارس ديليندن ترجومه اولاراق آلميشيق.

جومله قورولوشونا گلديکده ايسه بو تأثيرلري داها دا چوخ گؤرمک اولار، بو ميثاللارا باخين: "او کيشي کي، من گؤردوم" ("گؤردويوم کيشي"نين يئرينه)، "بانک ميللي/مئللي" ("ميللي بانک"ين يئرينه).

فارس ديلي‌نين تأثيريني سؤزجوکلرين تلفوظو و يازيليشيندا دا گؤرمک اولار. بو مسأله ايسه اؤزو آيري بير يازي‌نين مؤوضوسو اولا بيلر.

يوخاريدا سؤز آچديغيميز فارس ديلي‌نين تأثيري، بو ديلين گوجلو اولماسيندان يوخ، سادجه بو ديلين رسمي ديل اولماسيندان ايره‌لي گليبدير.

3. تورکجه يازديغيميزدا تأثير آلديغيميز اوچونجو فاکتور قوزئي آذربايجان'دا رسمي ديل اولان آذربايجان تورکجه‌سي'نين ايستاندارد لهجه‌سي‌دير. بو لهجه‌نين تملي او تايدا قويولموش و يوز ايلدن چوخ بو لهجه‌ده کيتابلار يازيلميشدير. آديني چکديگيميز ايستاندارد لهجه بيزي داغينيق‌ليقدان قورتارا بيلن سيغيناجاقلارين باشيندا گلير و ديليميزين يازيليب-اوخونماسينا گيريش قاپيسي کيمي ساييلير. آما، منجه، بو ايستاندارد لهجه آشاغيداکي چتين‌ليک و چاتيشمازليقلاري ايچينده داشيماقدادير:

 

  • بو لهجه‌نين بونؤوره‌سي قوزئي آذربايجان'دا قويولدوغوندان، ــ او تاي بو تاي آذربايجان تورکجه‌سي'نين تمل سؤز داغارجيغيني و اورتاق يؤنلريني ايچينه آلماسينا باخماياراق،ـــ بو تايا مخصوص اؤزلليکلرين قاتيلما يوزده‌سيني (فاييزيني) قوزئي'ه گؤره داها آز قاپسايير، بو مسأله ايسه آذربايجان تورکجه‌سي'نده چوخ چاتيشمازليقلار يارادير. آيدين اولدوغو کيمي، ايران'دا آذربايجان تورکجه‌سي'نين دانيشيلديغي جوغرافييا گونئي آذربايجان تورپاقلاريندان داها گئنيش بير اراضيني ايچينه آلير. بو ايسه داها چوخ لهجه‌لرين اولماسي، داها چوخ زنگين‌ليک دئمک‌دير. يعني ديل سؤز داغارجيغي و جومله قورولوشو باخيميندان چوخ-چوخ وارلانا بيلر. قوزئي'ده آذربايجان تورکجه‌سي رسمي ديل اولدوغونا گؤره، اوندا دييشيک‌ليک ياراتماق چوخ چتين اولور. آما گونئي'ده بو ايشي راحاتجا گؤرمک اولار.
  • ايستاندارد لهجه‌ده بير سيرا سؤزجوکلريميز يئرلي سؤزجوک آدلانديريلاراق ويا باشقا سببلر اوزوندن، ديلين ايستاندارد لهجه‌سينه يول وئريلمه‌ميش و اونلارين يئرينه اؤزگه ديللرين سؤزجوکلري قويولموشدور. ميثال اوچون "داغچي" يئرينه "آلپينيست" ، "دارتيشما" يئرينه "موباحيثه" ، "تانيتديرماق" يئرينه "تقديم ائتمک"، "مين‌باشي" يئرينه "مايور" ايشله‌ديلير. بو حاقدا داها چوخ اؤرنکلر ده وئرمک اولار.
  • ايستاندارد لهجه‌ده اؤزگه ديللردن گلن چوخ سؤزجوکلر واردير. بو سؤزجوکلره باخيلديغيندا اونلارين چوخونا اولماسا دا، ان آزيندان ياريسينا اؤز ديليمزده قارشي‌ليق وار يا دا دوزَلديله بيلر. ميثال اوچون "يئل‌آتي" "وئلوسيپد" يئرينه، "بيچردؤير" "کومباين" يئرينه وب‌ک.
  • ايستاندارد لهجه‌ده اؤز سؤزجوکلريميزله آيري ديلدن گلن سؤزجوکلرين ويا باشقا ديللرين سؤزجوکلرينين بيرلشمه‌سيندن چوخ عجيب ترکيبلر دوزَلديليبدير، اؤرنک، "قايغي‌کئش" (قايغي+کئش)، "عليه‌دار" (عليه+دار)، " ايش‌گوزار" (ايش+گوزار) وب‌ک.

 

4. ايران'دا يازيلان آذربايجان تورکجه‌سي'ني تاثير آلتينا آلان باشقا بير فاکتور ايسه تورکييه تورکجه‌سي'دير. تورکييه تورکجه‌سي'نين آرخاسيندا گوجلو بير اؤلکه، مايالي بير ادبييات و يايغين راديو-تئلويزييون و قزئتلر اولدوغونا گؤره، بو ديل دونيانين اؤنده گئدن نئچه ديللريندن بيري اولوبدور. تورکييه تورکجه‌سي ايله آذربايجان تورکجه‌سي'نين بيربيرينه چوخ ياخين اولدوغو و چوخ يئرلرده سادجه لهجه فرقينه گليب چاتديغي اوجباتيندان، بو ديلدن تاثير آلماق گونده‌ليک بير مسأله‌يه چئوريلميشدير. آذربايجان تورکجه‌سي ايله تورکييه تورکجه‌سي'نين فرقلريني بئله ييغجاملاشديرماق اولار:

 

  • تلفوظ باخيميندان: بير سيرا سؤزجوکلرين سادجه دئييليشي فرقله‌نير، "باخماق، باکماک"، "دارتيشماق، تارتيشماک"، "پامبيق، پاموک"، "دووشان، تاوشان".
  • سؤزجوک باخيميندان: بير سيرا وارليق ويا اولايلارين آدي فرقلي‌دير، "چؤرک، اکمک"، "گيلئي، سيتم"، "درگز، تيرپان". هابئله بعضي سؤزجوکلر عئيني تلفوظله، ايکي ديلده باشقا آنلاملار داشييير، "چاتيشماق (هامييا چاتماق، بس گلمک)"، "چاتيشماک (توققوشماق، قارشي-قارشي‌يا گلمک)".
  • دئييملر و آتالار سؤزو باخيميندان: بير سيرا دئييملر و آتالار سؤزونون بعضي سؤزجوکلري، بير سيراسي‌نين ايسه بوتون سؤزجوکلري فرقله نير، "سؤزونون آلتيندان چيخماق، سؤزونو توتماماک"، "باري اولان آغاجا داش آتارلار، اييي اينَکتَن سوت اومارلار".
  • قرامر باخيميندان: بعضي جومله قورولوشلاري ايکي ديلده فرقله‌نير، "من اوندان سوروشدوم" ايله "بن اونا سوردوم"، "او مني ووردو" ايله "او بانا ووردو". سؤزون تأثيرليک حاليندا سسلي ايله بيتن سؤزجويه شکيلچيلرين قوشولماسيندا ايکي ديلين فرقيني گؤرمک اولار، "قاپيني (قاپي + ن + ي)" ايله "کاپييي (کاپي + ي + ي)".
  • سس‌بيليمي باخيميندان: آذربايجان تورکجه‌سي'نين ايستاندارد لهجه‌سينده "پ" و "ت" کيمي کار سس‌سيزلر سؤزجوکلرين سونوندا گلَنده (نئچه‌هيجالي فعل کؤکونون سونونداکي "ت"دان باشقا) جينگيلتيلي ("ب" و "د" ) يازيلير، آما تورکييه تورکجه‌سي'نده ائله کار يازيلير، "بولود، بولوت"، "باخيب، باکيپ".
  • يئني سؤزجوکلر و تئرمينلر باخيميندان: گئچن يوز ايلده موختليف ساحه‌لرده او بيري ديللرده يارانان و چئشيدلي يوللارلا دونيايا ياييلان سؤزلرين قارشي‌سيندا تورکييه تورکجه‌سي'نده سؤزجوکلر دوزَلديليب، آما آذربايجان تورکجه‌سي'نده بو ايش چوخ آز گؤرولوب، بو ايسه ايکي تورکجه آراسيندا يئني بير فرق ياراديبدير، "کومپوتر، بيلگي‌سايار"، "طياره، اوچاک".

 

آذربايجان تورکجه‌سي'نده يازانلار داها گوجلو، طبيعي و آرينميش بير يازي يازماق اوچون بوتون يوخاريدا گؤستَريلن فاکتورلارا فيکير يئتيرمه‌لري واجيب و اؤنملي بير مسأله‌دير. يوخسا يازيلان يازي سيسقا، ياد و قاريشيق بير يازي اولاجاقدير. البته يازماغي ائتکيله‌ين باشقا فاکتورلار دا وار و چئشيدلي ديل اوستالارينين بو حاقدا فيکير بيلديرمه‌لري اونلاري اورتايا چيخاردا بيلر.

تورکجه'ميزين اؤزلليگي و گؤزلليگي‌نين قورونماسي ديليميزين گوجلنمه‌سي دئمک‌دير.