ديالوق و پولميك

بورخئس: شاعیر تصوور ائتدییینه اینانمالی‌دیر (سؤیله‌شی)

borgesچئویرن: نامیق حسینلی/ حاضیرلایان: سوسن نواده رضی

اوسوالدو فئرراری‌نین خورخه لوئیس بورخئس‌له شئعیر حاققیندا صحبتی؛ 

 

 - قدیم شرق روایت‌لرینه گؤره آد‌م جننت‌ده شئعیرله دانیشیرمیش…

 

- بوندان خبریم یوخ‌دور. بیرجه اونو بیلیرم کی، او قدیم یهودی دیلینده دانیشیرمیش، چونکی کولریج‌ین (Samuel Taylor Coleridge – اینگیلیس شاعری) آتاسی (او اؤزو اینگیلیس کندلریندن بیرینده پروتئستان کئشیشی ایدی) موعظه‌لرینده بئله دئییردی و کیلسه‌یه گلن‌لر موعظه‌لرینی مقدس روحون قدیم دیلینده اوزون آیه‌لرله زنگین‌لشدیردیی اوچون اونا میننتدارلیق دویوردولار. بو دیل طبیعی اولاراق ائله قدیم یهودی دیلی ایدی. او، دونیاسینی دییشه‌نده اونو یا قدیم یهودی دیلینی بیلمه‌ین، یا دا یهودی‌جه دانیشماق آلیشقان‌لیق‌لاری اولمایان باشقا بیر کئشیش عوض ائدیر. اونا گؤره ده، کیلسه‌یه گلن‌لر اؤزلرینی آلدانیلمیش کیمی حیس ائتمه‌یه باشلاییرلار، اونلار اوولکی کئشیشین دیلیندن هئچ نه آنلاماسالار دا، بونا گؤره اومیدسیز دئییل‌لرمیش. موعظه‌چی‌نین مقدس روحون قدیم دیلینده، یعنی قدیم یهودی‌جه دانیشماسی اونلارین خوشونا گلیرمیش. یئری گلمیش‌کن، سئر توماس براون هارداسا دئییب کی، او ایکی اوشاغی (صحبت رومانین اساسینی قویان رومول و رئم آدلی اوغلان اوشاقلارین‌دان گئدیر) کؤرپه‌لیکدن مئشه‌یه بوراخماق ماراق‌لی اولاردی کی، قوی جمعیت‌دن ایزوله اولونوب هئچ کیمی یامسیلایا بیلمه‌سینلر. بلکه، اوندا «ائدئم‌ده»، یا دا باشقا آدی‌یلا جننت‌ده ایلک دیله گلن سؤزون قدیم یهودی سؤزو اولدوغونو گؤرردیک. اونون فیکرینجه، اوشاق‌لار موطلق بو دیلده دانیشاجاقدیلار. دئیه‌سن، بئله بیر دئنه‌ییم ده آپاریلیب، اما اوشاقلار دانیشا بیلمه‌ییبلر، آنجاق قیریق-قیریق سس‌لر چیخاریبلار. ایکی اوشاغی تولوم‌دان ایزوله ائدیب، اؤز باشینا بوراخاراق یئنی بیر دیل یاراداجاغینی دوشو‌نن اینسانین عاقیبتی باخ بئله اولوب.

 - بو هم ده ایلکین دیل اولاجاقدی…

 - قدیم یهودی دیلی ائله همین ایلکین دیل‌دیر! اما آد‌مین شئعیرله دانیشدیغینی بیلمیردیم. لاکین کاببالا (یهودی‌لرین مقدس کیتابی) حاققیندا اوخودوغوم بیر کیتابدا (بو کاببالا حاققیندا یازیلمیش نادیر کیتاب‌لاردان بیری‌دیر) آد‌مین ان گؤرکه‌ملی تاریخ‌چی، ان بؤیوک فیلوسوف، ان ماهیر ریاضیات‌چی اولدوغونا راست گلمیشدیم. آخی آد‌م اؤزو ائله تانری‌نین الیندن چیخمیشدی، چونکی او کامیل حالدا دوغولموشدو و تانری‌نین اؤزو و ملک‌لریندن درس آلمیشدی. هم ده بئله احتیمال ائدیلیر کی، او حددن آرتیق اوجا بویا صاحب ایمیش و اونون نسلی هله ده جیرلاشما‌قدادیر. لئون بلوانین (Leon Bloy – فران‌سیز یازیچی‌سی‌دیر) چوخ گؤزل بیر سؤزو وار، او دئییر کی، آد‌م جننتدن قووولاندا آلوو اولما‌قدان چیخ‌دی، سؤنمکده اولان کؤمور پارچاسینا چئوریلدی. بئله بیر ادعا دا وار، گویا کاببالا اؤزو اولدوقجا قدیم‌دیر. گویا اونو ائله ملک‌لر آد‌مه اؤیره‌تمیش، آد‌م کاین و آوئله، (آد‌مین اوغلانلاری قابیل و هابیل‌ین اینجیلده‌کی آدی‌دیر)، اونلارسا اؤز اؤولادلارینا. بئله‌لیک‌له، بو عنعنه نسیلدن نسیله کئچه‌رک اورتا عصرلره قدر گلیب چیخیب. بیز ایندی یئنی‌لیک‌چی ایدئیالاری ده‌یرلندیریریک، لاکین اجدادلاریمیز بئله اولماییبلار. او واخت‌لار بیر ایدئیانین حؤرمت‌له قارشیلانماسی اوچون چوخ قدیم اولماسی واجیب ایدی. اولا دا بیلسین، قدیم‌لیک ایلک کاببالیستی کیمی قارشیمیزا چیخان آد‌مین اؤزوندن داها اوزاق بیر تاریخی ایفاده ائدیر.

دئمه‌لی، او ائله مقدس روحون تعلیم وئردیی ایلک اینسان‌دیر.

- البته، بو حالدا، دئمک، ملک‌لر اؤزلری ده کاببالیستی ایدیلر. ملک‌لرسه تانری‌یا چوخ یاخین‌دیرلار.

- نئجه اولورسا اولسون، بیز ادبیاتین پوئزیایلا باشلادیغینی بیلیریک…

- هه و آد‌م حاقیندا روایت ده ائله بونو اونایلاییر.

- موطلق ائله‌دیر.

- بیلدییم قدر قدیم یهودی شئعیری حاقیندا چوخ آز شئی دئییلیب. بیرجه آپاریلان مقایسه‌لری سایماساق، بو، بئله‌دیر. دوز دئییرم؟ آخی قدیم یهودی‌لردن بیزه قالان دینی متن‌لرده‌کی سوره‌لرده هئجالارین معین سای‌لا تکرارلانماسی یوخ‌دور، هئچ بیر آهنگ و آللیتئراسیون یوخ‌دور. اما البته، اوردا ریتم وار، حتی والت ویتمن (Walt Whitman – آمئریکان شاعری) بیر قدر گئجیکمه ایله شئعیرلرینده اونلاری تقلید ائدیب جانلاندیرماغا چالیشدی.

- جانلاندیردی دا.

- بیلمیرم جانلاندیردی یا یوخ. اما ایسته‌نیلن حالدا او، داوودون پسالم‌لارین‌دان ساپیب(منحرف اولوب) ، اینجیل‌ین اینگیلیس اسقف‌لاری طرفین‌دن ائدیلمیش ترجومه‌سینه اساسلانیب.

- بورخئس، سیزین شئعیریات حاقیندا منی چوخ ماراقلاندیران فیکیرلرینیز اولوب؛ اؤرنه‌یین سیز گئرچه‌یه دایالی هرهانسی شئعیریاتین استثناسیز یاخشی اولاجاغینی دئییبسینیز.

- یقین کی، گئرچه‌یه یا دا موطلق اویدورمایا اساس‌لانان شئعیری نظرده توتمالی‌یدیم. دوغرودور، بونلار چئلیشیر (ضدیت تشکیل ائدیر)، اما ایش اوراسیندادیر کی، اویدورما دا گئرچه‌یه اویغون گلمه‌لی‌دیر. منجه شاعر تصووور ائتدیینه اینانمالی‌دیر. منجه، شئعیرده سؤز اویون‌لاری‌نین ایستیفاده ائدیلمه‌سی اولدوقجا ضررلی‌دیر. دوغرودور، بونون کمکی ایله هان‌سی‌سا ریتمه نایل اولماق مومکون‌دور. اما منجه، بو دا یانیلمادیر. سیز راضی‌سینیز؟

بلی، بئله آنلادیم کی، سیزی اؤزه‌ل‌لیکله دویغوسال گئرچک ماراقلاندیریر.

- حیس‌لرین گئرچه‌یی، بئله کی، من ها‌نسی‌سا بیر احوالات اویدورورام، فرقی یوخ‌دور بو فانتاسیتک یا دا اویدورما احوالات اولا بیلر، اؤزلویومده بونون اویدورما اولدوغونو بیلیرم. لاکین بونو نئجه یازدیغیما اینانمالی‌یام. بو هم ده کولدریج‌ین فیکرینه اویغون‌دور. او دئمیشدی کی، شئیرسل دوروست‌لوک شوبهه یولونون بیر دقیقه‌لیک قاپانماسی‌دیر.

- مؤحتشم سؤزدور!

- باخ بیر مثال چکیم: توتاق کی، کیمسه تئاتردا «ماقبئت» تاماشاسینا باخیر. او، بوردا اوینایان‌لارین گئییندیریلیب بزه‌دیلمیش آکتورلار اولدوغونو بیلیر، لاکین گؤزلری‌نین اؤنونده جادوگر قاری‌نین، اؤز ویجدانی‌نین و آروادی‌نین اوجباتیندان محض آروادی‌نین قاتیلینه چئوریلن ماقبئتین دهشت‌لی طالعی‌نین جانلاندیغینا اینانیر.

- شوبهه‌سیز کی.

- یاخود دا بیز رسمه باخیریق و اوردا گؤردویوموز منظره‌نی هئچ ده کتانا چکیلمیش بویالار کیمی یوخ، همین یئرین کتان اوزه‌رینده عکسی کیمی، همین یئره آچیلان بیر پنجره کیمی دوشونمه‌یه چالیشیریق.

- البته. سیز هم ده «موسیقی» سؤزونو شئعیره ده تطبیق ائدیله بیله‌جه‌یینی دئمیشدینیز. یا یانلیش‌لیقلا، یا دا مئتافورا (استعاره) کیمی قونوشمانین دا خصوصی آهنگی اولدوغو دئییلیر.

- منجه، بئرنارد شوونون «word music » (سؤز موسیقی‌سی) آدلاندیردیغی موسیقینی دویماق اوچون موسیقی دویوموم وار. لاکین اینستورمیمئتنال و ووکال موسیقییه قارشی بئله دویوموم یوخ‌دور، یا دا چوخ ضعیف‌دیر.

- بونلار ایکی فرق‌لی قابیلیت‌دیر.

- هه، البته، بو ایکی دویوم من‌ده فرق‌لی اؤلچوده‌دیر. من ائله موسیقی‌چی ایله صحبت ائتمیشم کی، سؤز موسیقی‌سینی دویماق قابیلیتی تامامیله یوخ‌دور. او، نثرده‌کی ریتمین گؤزه‌ل‌لیینی یا دا شئعیرسل بئیت‌لرین آهنگینی دویا بیلمیردی.

- سیزین باشقا بیر فیکرینیزه گؤره ایسه شئعیرده مئتافوراسیز (استعاره‌سیز) دا کئچینمک مومکون‌دور.

- منجه، مومکون‌دور، آنجاق معین چرچیوه‌ده… باخ ائمئرسون «بیزیم قونوشمامیز شئعیرین چوخ ییپرانمیش بیچیمی اولدوغونو» – دئییر. بئله کی، بیزیم ایندی ایشله‌تدییمیز بوتون سویوت آنلاملی سؤزلر ایلکین بیچیمینده سوموت آنلاما مالیک اولوب، داها سونرا ایسه مئتافورانین ائتکیسی‌ایله شکلینی دییشیب. لاکین ایندی سویوت دوشونجه‌نی آنلاماق اوچون گرک اونلارین فیزیکسل کؤک‌لرینی، یعنی هر بیر سؤزون ائتیمولوژی کؤکونو اونوداق. چونکی بو، اصلینده، مئتافورادیر.

- هه، اونا گؤره کی، مئتافورا سؤزونون ائتیمولوژیک آنلامی دا چوخ ماراق‌لی‌دیر…

- کؤچورمه دئمک‌دیر.

- معنانین کؤچورولمه‌سی…

- دوغرودور، اما مئتافورا ائله مئتافورادیر؛ یعنی «مئتافورا» سؤزو اؤز اؤزلویونده سربست، باغیم‌سیز معنایا مالیک‌دیر.

- بلی، هر شئیین سیمگه‌سل معناسی وار. باخ منیم اوچون اولدوقجا ماراق‌لی گؤرونه‌ن بیر فیکیر ده وار: بونو هم ریلکئه‌ده (Rainer Maria Rilke– آلمان شاعری‌دیر)، هم ده سیزده گؤرموشم، اما فرق‌لیبیچیم‌لرده. ریلکه دئییر: «گؤزل اولان دهشتین باشلانغیجین‌دان باشقا بیر شئی دئییل». سیز شئعیری دهشت حیسسی ایله بیرلشدیریبسینیز. یقین، بونو قدیم کئلت شاعیرلرینی دوشونه‌رک دئییبسینیز. سیزین فیکرینیزه گؤره شئعیرین اصل ماهیتی هئچ ده اینسانا عیان دئییل. سیز اینجیلدن «اینسانین تانرینی بیرجه آنلیغا گؤرمه‌سی‌یله باغری چاتلاییب اؤله‌جه‌یینی» مثال گتیره‌رک، بئله نتیجه‌یه گلیرسینیز کی، بونا بنزر بیر شئی شئعیرده ده باش وئریر.

- منیم قدیم افسانه‌یه اساس‌لانان بیر حکایه‌م وار. اوردا کرالین سارایی حاققین‌دا پوئما سیفاریش وئردیی بیر کئلت شاعریندن بحث ائدیلیر. شاعر بو پوئمانی یازماق اوچون اوچ ایل سوره‌جینده اوچ جهد ائدیر. ایلک ایکی جهدینده کرالین حضورونا الیازماسی ایله بیرگه گلسه ده، یازدیغینی کرالا بیه‌ندیره بیلمیر. اوچونجو جهدینده ایسه او الیازماسیز گلیر و کرالا بیرجه سؤز دئییر: بو «سارای» سؤزو اولماسا دا، «سارای»ین ماهیتینی ان کامیل شکیل‌ده ایفاده ائد‌ن بیر سؤز ایدی. ائله بو دم‌ده، شاعر آغزیندان او سؤزو چیخاران کیمی سارای یوخا چیخیر. ایندی کی، اونو بیرجه سؤزه سیغیشدیرماق مومکون اولدو. دئمه‌لی، بوندان سونراکی وارلیغی‌نین هئچ بیر معناسی یوخ‌دور.

 - بو، بیر نؤوع شئعیر و سئحیردیر.

- هه، تقریباً ائله بیر شئی‌دیر و بونون گؤرن کرال شاعیری خنجرله موکافاتلاندیریر. چونکی شاعیر کامیل‌لییه چاتیب، او، لازیمی سؤزو تاپیب و ایندی اونون وارلیغی‌نین بیر معناسی یوخ‌دور. بوندان سونرا او بو دونیادا آرتیق‌دیر. آخی هم ده اونا گؤره کی، شاعیر گئرچک‌لیییی عوض ائد‌ه‌جک بیر سؤز تاپماق‌لا بیر نؤوع مقدس اولان شئی‌لره قارشی حؤرمت‌سیزلیک ائتمیشدی. مگر اینسانا بئله بیر حرکت ائتمه‌یه ایجازه وئریلیب؟ مگر اونون وارلیغی عوض ائد‌ه‌جک بیر سؤز تاپماغا حاقی وار؟

- سیزین دئدیکلرینیز منه، قدیم زامان‌لاردا روحانی‌لر آراسیندا هانسی‌سا بیر شهرین آدینی سیرر کیمی ساخلاماق عنعنه‌سینی خاطیرلاتدی.

- دئ کویینسی (Thomas De Quincey– اینگیلیس یازیچی‌سی) بو گله‌نک‌دن دانیشارکن رومان-ی مثال گتیریر و بیر رومالی‌نین بو شهرین گیزلی آدینی آچیب دئدییی اوچون اعدام جزاسی آلدیغیندان بحث ائدیردی. داها سونرا ایسه دئ کویینسی آرتیریر کی، شهرین گیزلی آدی او قدر تیتیزلیک‌له قورونوردو، بو، بیزیم دؤوروموزه گلیب چاتماییب.

- تامامیله آیدین‌دیر.

- بو او دئمک‌دیر کی، کیم رومانین گیزلی آدینی بیلسه، بو شهرین صاحیبینه چئوریله‌جک. چونکی بیر شئیین آدینی بیلمک اونون اوزه‌رینده آغالیق ائتمک دئمک‌دیر. ائله بوردا سیزینله نه واخت‌سا دانیشدیغیمیز تانری‌نین گیزلی آدی ایله باغلی صحبتین یئری گلدی. بئله روایت اولونور کی، تانری اصل آدینی موسادان گیزله‌مک اوچون اؤزونو «من وار اولانام» دئیه تقدیم ائدیر. مارتین بوبئر (Martin Buber– یهودی اصیل‌لی آوسترییا فیلوسوفو) بئله حساب ائدیردی.

- بلی، اما گلین اوولکی مؤوضوعا قاییداق. دئیه بیلرسینیزمی، شخصاً سیزین اؤزونوزده شاعیرلیک یا دا شئعیرله دهشت و یا گؤزه‌ل‌لیک آراسیندا هانسی‌سا باغ وار؟ یادینیزدادیرسا، بایاق بونونلا باغلی اؤته‌ری ده اولسا، بحث ائتمیشدیک.

 - موختلیف زامان‌لاردا شاعیرین هم گؤزه‌ل‌لیک، هم ده دهشت آراسیندا باغلی‌لیغی اولدوغونو دوشونمو‌شم. اونا گؤره کی، اول بیزیم گؤزه‌ل‌لییه لاییق اولمادیغیمیزی حیس ائدیردیم. ایندی ایسه بئله نتیجه‌یه گلمیشم کی، بیز گؤزه‌ل‌لیک‌له کیفایت قدر تئز-تئز قارشیلاشیریق. اوندا نیه گؤره اونو سلاملاییب، قوناق کیمی قبول ائتمه‌یک؟

 

 Anlam.Biz