خانه/ ائو

آنا دیلی/ فیریدون بی کؤچرلى

 

 

خئیلی واختدیر کی، دیل مساله‌سی محل- موذاکیریه قویولوب، اونون اوستونده مجلیسلرده، قزئت سوتونلاریندا و ژورنال‌لاردا بحث اولونور. کیمی ایستامبولدا ایشلنن ادبی دیلی تعریف ائدیب، اونو سایر یئرلرده ایشلنن تورک دیللرینه ترجیح وئریر، کیمی آذربایجان تورکلری‌نین شیوه‌یی- لیسانینی بگنیب، اونون طرفینی ساخلاییر.

بیر پارا‌لاری دا ابن-یافث کیمی تورکلر اوچون عومومی بیر دیل تاسیس ائتمک فیکرینده‌دیرلر کی، هر یئرده او دیلده دانیشیلیب یازیلسین.

هر کس اؤز ایدیعاسیندا مؤحکم دوروبدور. بعضی دلیللر گتیرمک ایله اؤز قؤول و رایلرینی حاق بیلیر، قئیریلری‌نین قؤول و رایلرینه ایلتیفات، اعتینا ائتمک ایسته‌میر. بو حال اونا سبب اولوبدور کی، نه قزئتلریمیزین موعین دیلی وار، نه یازیچی‌لاریمیزین کی، اوخویانلار دا اونو آنلاییب باشا دوشسونلر، او دیلی سئوسینلر و اؤز مالی حساب ائتسینلر، اؤولادینا او دیلده تعلیم و تربیه وئرسینلر. بیزیم عقیده‌میزجه بو مساله‌ده اوزاق گئتمک لازیم دئییل.

هر میلتین اؤزونه مخصوص آنا دیلی وار کی، اونون مخصوص مالی‌دیر. آنا دیلی میلتین معنوی دیری‌لیگی‌دیر، حیاتی‌نین مایه‌سی منزیله‌سینده‌دیر. آنانین سودو بدنین مایه‌سی اولدوغو کیمی، آنانین دیلی ده روحون قیداسی‌دیر، هر کس اؤز آناسینی و وطنینی سئودیگی کیمی، آنا دیلینی ده سئویر.

بو الله- تعالانین گؤزل نعمتلریندن بیری‌سی‌دیر، اونو عزیز و مؤحترم توتماق هر کسه بورجدور.

روس‌لارین مشهور پئداقوق و ادیبی اوشینسکی دئییر: “بیر میلتین مالینی، دؤولتینی و حتا وطنینی الیندن آلسان اؤلوب ایتمز، اما دیلینی آلسان فووت اولار و اوندان بیر نیشان قالماز. «بو دوغرونو ساییر میلتلرین حقیقی ادیبلری و یازیچی‌لاری یاخشی آنلاییب‌لار و اثرلرینی آنا دیلینده یازماقلا بئله میلتین اخلاقینی دوزلدیب، آغلینا و روحونا تربیه وئریبلر و وئرمکده‌دیرلر و بیر طرفدن ده آنا دیلینه صئیقل وئریب، اوندا اولان رکاکتی گؤتوروب، گؤزللشدیریب، موعین بیر قانون و اساس اوزره اونو مؤحکملشدیریبلر.

روس دیلینی بئله مونتظم قانون و قایدایا سالان و بو درجه‌ده اونو گئنیش و زنگین ائدن اونون ادیبلری اولوبدور. هانسی روس ادیبی اولورسا- اولسون، اونون یازدیغی اثرلری روس اکینچی‌سی، روس دهقانی اوخویوب آسانلیقلا باشا دوشور، هابئله ده نئمسه، فیرنگ، اینگیلیس و بیزیم قافقازدا گورجو، ائرمنی ادیبلری‌نین دیللری. اما ایستامبولدا نینکی ادیبلرین، حتا بالاجا بیر قزئتده خبر یازان حریفین دیلینی ایستامبولدان باشقا ساییر یئرین تورکلری آنلاماز. بوندان معلوم اولور کی، عوثمانلی ادیبلری آنا دیلی‌نین قدرینی بیلمه‌ییب، اونو اونودوبلار و اؤزلری اوچون باشقا «وولاپوک»[۱]  ایتیخاذ ائدیبلر.  [۱]  ۱۸۷۹– جو ایلده شلئیئر طرفیندن دوزلدیلمیش صونعی بئینلخالق دیلدیر. همین سؤز آنلاشیلماز، قارماقاریشیق دیل معناسیندا دا ایشلدیلیر.

بیزیم آذربایجان تورکلری‌نین دخی اؤزلرینه مخصوص دیلی واردیر.

اوزون مودت ایران دؤولتی‌نین نفوذو آلتیندا یاشاماقلا بئله بیزیم دیلیمیزه بیر نؤوع فارس دیلی‌نین قانون و قایداسی سیریشت ائدیبدیر. اما بونونلا بئله دیلیمیزی او قدر غلیظ و دولاشیق ائتمه‌ییبدیر کی، اونو آنلاماق اولماسین. بلکه دیلی بیر درجه‌ده دؤولتلندیریبدیر. دوغرودور، بیزیم قابیل و ماهیر ادیبلریمیز آز اولوبدور، اما اولانلارى آنا دیلینی جان- دیلدن سئویبلر و یازیلارینی آچیق و آیدین یازیبلار. عابباسقولو آغا باکیخانوفون «نصیحت نامه‌سی»، میرزه فتحعلی آخوندوفون کومئدیا‌لاری، قاسیم بیگ ذاکیرین مکتوباتی، حاجی هئیبت بیگ فدا-نین «مکه سفرنامه‌سی»، حاجی سید عظیم- ین مؤوزون اشعار و کلامی، حسن بیگ ملیکزاده‌نین علوم و فنونه دایر یازدیغی کیتاب‌لار و سیاسی مقاله‌لر – جومله‌سی آچیق و آیدین دیلده یازیلمیش اثرلردیر.

اما بو آخیر واخت‌لاردا بیزیم آچیق و ساده دیلیمیزه ایستامبولدا یاریمچیق علم تحصیل ائدیب گلنلر خلل یئتیرمکده‌دیرلر. بو جناب‌لار نه علمدن علم و نه معریفتدن معریفت اؤیرنمه‌ییب و آدلارینا القاب اولا‌راق بیر قویروق یاپیشدیریب، غلیظ عیباره‌لر آتینا مینیب، ادبیات مئیدانیندا جؤولان ائتمکده‌دیرلر.

الله على بیگ حوسئینزاده‌یه اینصاف وئرسین. کاش او عالیجناب ایستامبولدا راحت اگلشیب، بیزیم شومبخت قافقازا تشریف گتیرمه‌یه ایدی. او جنابین علم و کمالینا سؤزوموز یوخدور. سؤزوموز اوندا‌دیر کی، علم و کمالیندان بیزه بیر بهره وئرمه‌دی، آنجاق دیلیمیزه پوزغونلوق سالدی، تزه دیل گتیردی. اطرافینی بیر دسته مئیمون‌لار بورودو و اونا تقلید ائتمکده بیری- بیرینه ماجال وئرمه‌ییب، «بؤیوک هونرلر» گؤستردیلر. آز واختین ایچینده قافقاز تورکلری‌نین دیلی عوثمانلی سؤزلری و ایصطیلاح‌لاری ایله دولدو:  «ایشبو»، «ایشته»، «شیمدی»، «شول»، «افندیم»، «باقالیم»، «ناسیل» سؤزلری قزئت سوتون‌لارینی دولدوردو.

بو ایشین نتیجه‌سی بو اولدو کی، ایندی قزئتلریمیزین و ژورنال‌لاریمیزین دیلینی اوخویوب باشا دوشمک اولمور. آنا دیلی اؤیرتمک اوچون یازیلان تعلیم کیتاب‌لاریمیز ائله بیر چتین دیلده یازیلیر کی، اونلارین واسیطه‌سی ایله آنا دیلینی آنجاق اونوتماق اولار. اوچ- دؤرد یوز صحیفه‌لی تعلیم- قیرائت کیتاب‌لاریمیزدا «آتا»، «آنا»، «یاخشی» کیمی چوخ ایشلنن و عزیز سؤزلر درمان اوچون بئله آختاریلسا تاپیلماز. بیزیم عقیده‌میزجه، بو مقلیدلیک و رفتار میلته خیانت ائتمکدیر. بیز بیر طرفدن ایلمینسکیلره، میرویئولره، لئوینسکیلره نیفرین ائدیب نالاییق سؤزلر دئییریک کی، دیلیمیزی آتیب، بیزی روسلاشدیرماق ایسته‌ییرلر. بیر طرفدن ده اؤزوموز آنا دیلی‌نین پوزغون حالا دوشوب اونودولماغینا چالیشیریق.

ایندیه‌دک معنوی ترقیمیزه مانع اولان عیلت بیر ایسه، ایندی ایکی اولور. بیر طرفدن حروفات قوصورو، دیگر طرفدن دیل قوصورو الیمیزی و آیاغیمیزی باغلاییب قویمور کی، ایره‌لی گئدک.

دوغرودان دا، بیر فیکیر ائتمک لازیمدیر. الله-تعالا دیلی اینسانا وئریبدیر کی، اونونلا اینسان فیکیرلرینی و حیسلرینی بیان ائتسین. بو بارده تالئیرانین سؤزو حاق دئییل کی، گویا دیل اینسانا فیکرینی گیزلتمک اوچون وئریلیبدیر. بو بیر باطیل قؤولدور کی، سیاسی ایشلرده آز- چوخ اهمیتی واردیر. بیزیم یقینیمیزدیر کی، دیلی دولاشیق شخصین فیکری ده دولاشیقدیر. عیباره‌ پردازلیق فیکرین بوشلوغونا و بیر درجه‌ده یوخلوغونا دلالت ائله‌ییر، دوغرو و سلامت فیکیرلی آدام‌لارین کلامی همیشه آیدین، آچیق و دوزگون اولور. آنجاق سرسریلرین و مختل الشعور کسلرین سؤزلری باش‌سیز و بینا‌سیز اولور کی، اونلاری آنلاماق قئیری- مومکون‌دور. «شلاله»- نین ۲۲-جی نؤمرسینده مؤحترم موعلیم م.م. دوغرو یازیر کی، سککیز یوز ایلدن بری تورک قومو یاپدیغی سلطنتلر پوزولوب خاراب اولوبدور و اولماقدا‌دیر. اونون اوچون باقی قالان بیرجه دیلی‌دیر کی، ایندی اونو دا تورک یازیچی‌لاری و تورک ادیبلری الیندن آلماق ایسته‌ییرلر. آلتون قلمین اونا یازدیغی جاواب بیزه بیر آز گولونج گلدی. هر نه ایسه بو بارده دانیشماغی آرتیق بیلیریک.

آنجاق تاسوف ائتمه‌لی و بیزه آغیر گلنی بودور کی، مؤحترم عیسابیگ آشوربیگلی کوللی خرج تؤکوب، «شلاله» ژورنا‌لی‌نین تبع و اینتیشاری یولوندا الیندن گلنی اسیرگه‌میر؛ ولی صبرى‌بیگزاده جناب‌لاری حاقی اولمایا-اولمایا کیشی‌نین خرجینی زای ائدیر و آرزولارینی پوچا چیخاردیر. ژورنالین دیلینی او قدر چتین ائدیبدیر کی، بیر کس اونو اوخویوب باشا دوشه بیلمیر. اگر «شلاله» بئله گؤزل شکیلده کی، تبع اولونور، دیلینی آسان و ساده ائتسه ایدی، قافقاز تورکلرینه بؤیوک خیدمتلر گؤسترردی و اونلاری معاریف کسبینه رغبتلندیرردی. ولی … ایندیکی حالدا رغبت عوضینه نیفرت و اعتینا‌سیزلیق کسب ائتمکده‌دیر.

میلتینی سئون، اونون معنوی دیریلیگینه چالیشان، ترقی‌سی یولوندا امک صرف ائدن یازیچی‌لاریمیزدان، ادیبلریمیزدن و شاعیرلریمیزدن چوخ- چوخ توقع ائدیریک کی، دیللرینی آسانلاشدیرسینلار، آنا دیلیندن اوزاق دوشمه‌سینلر، مئیمونلوقدان ال چکسینلر، فیکیرلرینی آچیق و ساده دیلده یازسینلار، تا کی، اونلارین یازدیقلارینی اوخویان آنلاسین، دوشونسون و آییلسین. آنجاق بو یوللا یازان ایله اوخویانین آراسیندا دوستلوق، اتفاق و بیرلیک عمله گله بیلر.

۱۹۱۳

_________________________________

فیریدون بیگ احمد بیگ اوغلو کؤچرلى

۱۸۶۳-جو ایل (۱۸۶۳-۰۱-۲۶) یانوارین ۲۶-دا شوشادا آنادان اولوب، ۱۹۲۰-جی ایل گنجه ده گوله‌لنیبدیر.

فیریدون بیگ کؤچرلی (کؤچرلینسکی) ۱۸۶۳-جو ایل یانوارین ۲۶-دا شوشادا دونیایا گلمیشدیر. ۱۸۷۶-جی ایلده شوشاداکی روس مکتبینه داخیل اولور. ۱۸۷۸-جی ایلده آلئکسئی چئرنیایئوسکی زاقافقازییا موعلیملر سئمینارییاسینا طلبه توپلاماق مقصدی ایله بو مکتبه گلیر و بو یوللا فیریدون بیگ اؤز طالعینی سئمینارییا ایله باغلامیش اولور. ۱۸۷۹-۱۸۸۵-جی ایللر عرضینده او بورادا تحصیل آلیر، ۱۸۹۵-۱۹۱۸-جی ایللر عرضینده درس دئییر. ۱۸۸۵-جی ایلده قیسا مودت فیریدون بیگ ائریوان گیمنازییاسیندا دا درس دئییر. ۱۹۱۰-جو ایلده قوری سئمینارییاسینین آذربایجان شؤعبه سینین مووقتی تعلیماتچیسی تعیین اولونور، ۱۹۱۸-۱۹۲۰-جی ایللرده اونون تشببوثو ایله همین سئمینارییانین اساسیندا آچیلمیش قازاخ موعلیملر سئمینارییاسى‌نین مودیری ایشله‌میشدیر. فیریدون بیگ کؤچرلی گنجه عوصیانی  یاتیریلدیقدان سونرا اون بیرینجى اوردونون خوصوصی شؤعبه سی طرفیندن ۱۹۲۰-جی ایلد، اللی سککیز یاشیندا گوله‌لنه‌رک دونیاسینی دگیشیر. «وطن دیلى‌نین »  بیرینجى حیصه سینین (یئددینجى نشر) یئنیدن ایشله‌نیلمه‌سینده فیریدون بیگ کؤچرلى‌نین خیدمتلری بؤیوکدور. او، ۳۰۰-دن آرتیق درسلیگه دوزه‌لیش ائتمیش، نظری ماتئریالی، حکایه‌لری آرتیرمیش، مئتودیکا و ایستیلیستیکاسینی دگیشدیره‌رک زنگینلشدیرمیشدیر. کؤچرلى‌نین «داری و بوغدا» اثری «وطن دیلینه» سالینمیشدیر. قئید ائتمک لازیمدیر کی، حیات یولداشی بادصبا خانیم وکیلوفلار نسلینه منسوب ایدی.

یارادیجیلیغی

۱۸۸۶-جی ایلده ۲۳ یاشلی گیمنازییا موعلیمی فیریدون بیگ کؤچرلی ایرواندا تئاتر تاماشاسی تشکیل ائدیر. قوری سئمینارییاسینین مأذونو فیریدون بیگ کؤچرلی ۱۸۸۵-جی ایلده ایروانا گلمیشدی. همین تاماشا – م. ف. آخوندووون «موسیؤ ژوردان و درویش مستعلى شاه» کومئدییاسینین تاماشاسی ایروان اهالیسینین حیاتیندا بؤیوک مدنی حادیثه یه چئوریلیر. لاکین ف.کؤچرلی، ۱۸۹۵-جی ایلده ایروانی ترک ائتمیشدیر.

گولـله‌لنمه‌سی

لیبئرمان کابینئتینه قاییدیب یانیندان هئچ واخت آیریلمایان، میلییتجه ائرمنی اولان، کیمه و نه‌یى، هانسی ایدئالا قوللوق ائله‌دیگی بللی اولمایان سارکیس دانیلیانین دیکته‌سیله فیریدون بیگ حاقیندا ساختا حؤکم یازدی:

۴ اییون ۱۹۲۰-جی ایل، گنجه: «من، ایگیرمینجی دیویزییانین خوصوصی شؤعبه سینین حربی موستنطیقی بو گون فیریدون بیگ کؤچرلینسکى‌نین عکس اینقیلابچی کیمی ایتیهامنامه‌سی اوزره ایشینه باخاراق و قازاخ اینقیلاب کومیته‌سینین اونا وئردیگی خاصیتنامه‌نی نظره آلاراق بیلدیریرم کی، موتهیم کؤچرلینسکی اؤزونون حاکیمیتیندن و بؤیوک صلاحیتیندن ایستیفاده ائده‌رک زحمتکئش خالقا زوراکیلیق گؤسترمیشدیر. کؤچرلینسکی قازاخدا «موساوات» پارتییاسینین صدری اولارکن میلتچیلیک احتیراصلارینی قیزیشدیرمیشدیر. نتیجه‌ده قونشو میلتلر آراسیندا توققوشمالار باش وئرمیشدیر. اونون وئردیگی ایضاحات هئچ ده ایناندیریجی دئییلدیر… متهیم کؤچرلینسکى‌نین شاهیدلرین دیندیریلمه‌سی حاقیندا عریضه‌سینی نتیجه‌سیز قویماق (رد ائتمک) لازیمدیر. اونون گله‌جکده آزادلیقدا قالماسی قازاخ قزاسیندا عکس اینقیلابی حرکاتین باش وئرمه‌سینه، فهله و کندلیلرین گوناهسیز اولاراق قانلارینین تؤکولمه‌سینه سبب اولا بیلر». قرارا آلینیر: موتهیم کؤچرلینسکی گوله‌لنسین. تصدیق ائدیرم: ۷ نؤمره‌لى خوصوصی بؤلمه‌نین رییسی لیبئرمان تصدیق ائدیرم: فؤوق‌العاده کومیسسار ح.سولطانوو.

آذربایجاندا ایلک اساسلی درس وسایطی‌نین ، درسلیگین یارانماسی تاریخی ۱۸۷۶-جی ایلدن فعالیت گؤسترن قوری سئمینارییاسی ایله باغلیدیر. قوری سئمینارییاسی ضیالیلارین یئنی نسلی‌نین یئتیشمه‌سی، اونلارین شخصینده آذربایجاندا یئنی نفسلی مدنیتین یاییلماسی و اؤیره‌نیلمه‌سی، یئنی علمی اوصوللارین تطبیق اولونماسی، یئنی ایجتیماعی فیکرین فورمالاشماسی، بیر قدر سونرا ایسه آذربایجان اینتیباهینی حیاتا کئچیره‌جک بوتؤو بیر نسلین مئیدانا گلمه‌سینده موستثنا رول اوینامیشدیر. بیر چوخ دموکرات دوشونجه‌لی، ترقیپرور پئداقوقلارین درس دئدیکلری بو سئمینارییادا آذربایجانلی، گورجو، روس و دیگر خالقلارین اؤولادلاری آوروپا دیللری و ادبیاتینی، روس دیلینی، ادبیاتینی و پئداقوگیکاسینی، طبیعت، جوغرافیا، حساب و باشقا فنلری اؤیرنمیشلر. سئمینارییادا غرب، خوصوصیله، روس دیلی و ادبیاتى‌نین تدریسینه گئنیش یئر وئریلمیش، دونیا کلاسیکلرینین اثرلری تدریس ائدیلمیش، نزدینده غربی آوروپا و روس کلاسیکلرینین اثرلریندن عیبارت زنگین کیتابخانا فعالیت گؤستریردی. آذربایجان دیلینده تدریس کیتابى‌نین یارانماسی تاریخی ده همین دؤورله باغلیدیر.

1863-جو ایل (۱۸۶۳-۰۱-۲۶) یانوارین ۲۶-دا شوشادا آنادان اولوب، ۱۹۲۰-جی ایل گنجه ده گولـله‌لنیبدیر.

 _________________

قایناق: آچیق اینفو



دوشونجه - اندیشه

ساخت و پرداخت هویتی در ایران/ سعید پیوندی

ساخت و پرداخت هویتی در ایران/ سعید پیوندی
ایرانی بودن به چه معناست و این حس هویتی مشترک میان مردمان سرزمینی که در داخل مرزهای امروزی کشور زندگی می‌کنند از ادامه...

ستارخان دوشونجه لرینی ، هله ده دوشونمه ین لر وار/ ابراهیم...

ستارخان دوشونجه لرینی ، هله ده دوشونمه ین لر وار/ ابراهیم...
چاغداش تاریخیمیزده اؤز دؤوروندن ایرلی گئدن اینسانلاریمیز آز اولماسا دا آراسیرا اؤزگه اولوسلارین بویوندوروغو ادامه...

ژان پول سارتر نه دئییردی؟

ژان پول سارتر نه دئییردی؟
ژان-پول سارتر (Jean-Paul Sartre) 1905-جي ايلده آنادان اولوب. گمي کاپيتاني اولان آتاسي او کؤرپه اولارکن دونياسيني ادامه...

شاید مسأله حق تحصیل به زبان مادری باشد!/ سعید متین پور

شاید مسأله حق تحصیل به زبان مادری باشد!/ سعید متین پور
در نخستین سال‌های دهه‌ی ۶۰ خورشیدی «حبیب ساهر» مدرس و مؤلف علم جغرافیا و شاعر نوپرداز با پرتاب خود از بالکن ادامه...

طبقه کارگر و مسأله ملی/ و. ای. لنین

طبقه کارگر و مسأله ملی/ و. ای. لنین
روسیه، تا آنجایی که به مسأله ملیتهای او مربوط می‌باشد، کشوری است مختلط. سیاست حکومت که همانا سیاست ملاکین ادامه...

سون ماتريال