خانه/ ائو

چگونه از عقايد احمقانه بپرهيزيم / برتراند راسل

 
برتراند آرتورويليام راسل (زاده ۱۸ مه۱۸۷۲ – درگذشته ۲ فوريه ۱۹۷۰) رياضيدان، منطق دان و فيلسوف بريتانيايي بود که آثارش در مورد تحليل منطقي، فسلفه در قرن بيستم را تحت تاثير قرار داد. برتراند راسل که موفق به کسب۲ جايزه نوبل نيز شد، در گفتاري كوتاه با عنوان « چگونه از عقايد احمقانه بپرهيزيم؟»، به روشني به آسيب شناسي آفات تعصب، جزم و جمود، پيشداوري و …. در باورهاي آدمي مي پردازد.

                                                           ***

براي پرهيز از انواع عقايد احمقانه اي که نوع بشر مستعد آن است، نيازي به نبوغ فوق بشري نيست. چند قاعده ساده شما را اگر نه از همه خطاها، دست کم از خطاهاي ابلهانه بازميدارد.

اگر موضوع چيزي است که با مشاهده روشن ميشود، مشاهده را شخصاً انجام دهيد. ارسطو ميتوانست از اين باور اشتباه که خانمها دندانهاي کمتري از آقايان دارند با يک روش ساده پرهيز کند: از خانمش بخواهد که دهانش را باز کند تا دندانهايش را بشمارد. او اين کار را نکرد چون فکر ميکرد ميداند. تصور کردن اين که چيزي را ميدانيد در حالي که در حقيقت آن را نميدانيد، خطاي مهلکي است که همه ي ما مستعد آن هستيم. من باور دارم که خارپشتها سوسکهاي سياه را ميخورند، چون به من اين طور گفته اند؛ اما اگر قرار باشد کتابي درباره عادات خارپشتها بنويسم، تا زماني که نبينم يک خارپشت از اين غذاي اشتهاکورکن لذت ميبرد، مرتکب چنين اظهار نظري نميشوم. درهرحال، ارسطو کمتر از من محتاط بود. نويسندگان باستان و قرون وسطا اطلاعات جامعي درباره تکشاخها و سمندرها داشتند. با وجود آن که هيچکدامشان حتا يک مورد از آنها را هم نديده بودند، يک نفر هم احساس نکرد لازم است از ادعاهاي جزمي درباره آنها دست بردارد.

اغلب موضوعات از اين ساده تر به بوته ي آزمايش درميآيند. اگر مثل اکثر مردم شما ايمان راسخ پرشوري نسبت به برخي مسائل داريد، روشهايي وجود دارد که ميتواند شما را از تعصب خودتان باخبر کند. اگر عقيده مخالف، شما را عصباني ميکند، نشانه آن است که شما ناخودآگاه ميدانيد که دليل مناسبي براي آنچه فکر ميکنيد، نداريد. اگر کسي مدعي باشد که دو بعلاوه دو ميشود پنج، يا اين که ايسلند در خط استوا قرار دارد، شما به جاي عصباني شدن، احساس دلسوزي ميکنيد، مگر آن که اطلاعات حساب و جغرافي شما آن قدر کم باشد که اين حرفها در افکار شما تزلزل ايجاد کند. اغلب بحثهاي بسيار تند آنهايي هستند که طرفين درباره موضوع مورد بحث دلايل کافي ندارند. شکنجه در الاهيات به کار ميرود، نه در رياضيات؛ زيرا رياضيات با علم سر و کار دارد، اما در الاهيات تنها عقيده وجود دارد. بنابراين هنگامي که پي ميبريد از تفاوت آرا عصباني هستيد، مراقب باشيد؛ احتمالاً با بررسي بيشتر درخواهيد يافت که براي باورتان دلايل تضمين کننده اي نداريد.

يک راه مناسب براي اين که خودتان را از انواع خاصي از جزميت خلاص کنيد، اين است که از عقايد مخالفي که دوستان پيرامونتان دارند آگاه شويد. وقتي که جوان بودم سالهاي زيادي را دور از کشورم در فرانسه، آلمان، ايتاليا و ايالات متحده به سر بردم. فکر ميکنم اين قضيه در کاستن از شدت تعصبات تنگ نظرانه ام بسيار مؤثر بوده است. اگر شما نميتوانيد مسافرت کنيد، به دنبال کساني بگرديد که ديدگاههايي مخالف شما دارند. روزنامه هاي احزاب مخالف را بخوانيد. اگر آن افراد و روزنامه ها به نظرتان ديوانه، فاسد و بدکار ميآيند، به ياد داشته باشيد که شما هم از نظر آنها همينطور به نظر ميرسيد. با اين وضع هر دو طرف ممکن است بر حق باشيد، اما هر دو نميتوانيد بر خطا باشند. اين طرز فکر زاينده نوعي احتياط است.

براي کساني که قدرت تخيل ذهني قوي دارند، روش خوبي است که مباحثه اي را با شخصي که ديدگاه متفاوتي دارد در ذهن خود تصور کنند. اين روش در مقايسه با گفتگوي رودررو يک فايده و تنها يک فايده دارد و آن اين که در معرض همان محدوديتهاي زماني و مکاني قرار ندارد. مهاتما گاندي راه آهن و کشتيهاي بخار و ماشين آلات را محکوم ميکرد، او دوست ميداشت که تمام آثار انقلاب صنعتي را خنثا کند. شما ممکن است هرگز اين شانس را نداشته باشيد که با شخصي داراي چنين عقايدي روبرو شويد، زيرا در کشورهاي غربي اغلب مردم با دستاوردهاي فن آوريهاي جديد موافقند. اما اگر شما ميخواهيد مطمئن شويد که در موافقت با چنين باور رايجي بر حق هستيد، روش مناسب براي امتحان کردن اين است که مباحثه اي خيالي را تصور کنيد و در نظر بگيريد که اگر گاندي حضور ميداشت چه دلايلي را براي نقض نظر ديگران ارائه ميداد. من گاهي بر اثر اين گونه گفتگوهاي خيالي واقعاً نظرم عوض شده است؛ به جز اين، بارها دريافتم که با پي بردن به امکان عقلاني بودن مخالفان فرضي، تعصبات و غرورم رو به کاستي ميگذارد.

نسبت به عقايدي که خودستايي شما را ارضاء ميکند، محتاط باشيد. از هر ده نفر، نه نفر چه مرد و چه زن قوياً معتقدند که جنسيتشان برتري ويژه اي دارد. دلايل زيادي هم براي هر دو طرف وجود دارد. اگر شما مرد باشيد ميتوانيد نشان دهيد که اغلب شعرا و بزرگان علم مرد هستند؛ اگر زن باشيد ميتوانيد پاسخ دهيد که اکثر جنايتها هم کار مردان است. اين پرسش اساساً حل شدني نيست، اما خودستايي اين واقعيت را از ديد بسياري از مردم پنهان ميکند. همه ما، اهل هر جا که باشيم، متقاعد شده ايم که ملت ما برتر از ساير ملتهاست. ما با وجود دانستن اين که هر ملتي محاسن و معايب خاص خودش را دارد، معيارهاي ارزشيمان را به گونه اي تعريف ميکنيم که ثابت کنيم ارزشهايمان مهمترين ارزشهاي ممکن هستند و معايبمان تقريباً ناچيزند. دراينجا دوباره انسان معقول ميپذيرد که با سوآلي روبروست که ظاهراً جواب درستي براي آن وجود ندارد. دشوارتر از آن،   اين است که بخواهيم مراقب خودستايي بشر به واسطه بشر بودنش باشيم، زيرا ما نميتوانيم با ذهن غيربشري مباحثه کنيم. تنها راهي که من براي برخورد با اين نوع خودبيني بشر سراغ دارم، اين است که به خاطر داشته باشيم بشر جزء ناچيزي از حيات سياره کوچکي در گوشه کوچکي از اين جهان است و   همانطور  که ميدانيم در ديگر بخشهاي کيهان هم ممکن است موجوداتي باشند که نسبت بزرگيشان به ما مثل نسبت بزرگي ما به يک ستاره دريايي است.

 

دوشونجه - اندیشه

ساخت و پرداخت هویتی در ایران/ سعید پیوندی

ساخت و پرداخت هویتی در ایران/ سعید پیوندی
ایرانی بودن به چه معناست و این حس هویتی مشترک میان مردمان سرزمینی که در داخل مرزهای امروزی کشور زندگی می‌کنند از ادامه...

ستارخان دوشونجه لرینی ، هله ده دوشونمه ین لر وار/ ابراهیم...

ستارخان دوشونجه لرینی ، هله ده دوشونمه ین لر وار/ ابراهیم...
چاغداش تاریخیمیزده اؤز دؤوروندن ایرلی گئدن اینسانلاریمیز آز اولماسا دا آراسیرا اؤزگه اولوسلارین بویوندوروغو ادامه...

ژان پول سارتر نه دئییردی؟

ژان پول سارتر نه دئییردی؟
ژان-پول سارتر (Jean-Paul Sartre) 1905-جي ايلده آنادان اولوب. گمي کاپيتاني اولان آتاسي او کؤرپه اولارکن دونياسيني ادامه...

شاید مسأله حق تحصیل به زبان مادری باشد!/ سعید متین پور

شاید مسأله حق تحصیل به زبان مادری باشد!/ سعید متین پور
در نخستین سال‌های دهه‌ی ۶۰ خورشیدی «حبیب ساهر» مدرس و مؤلف علم جغرافیا و شاعر نوپرداز با پرتاب خود از بالکن ادامه...

طبقه کارگر و مسأله ملی/ و. ای. لنین

طبقه کارگر و مسأله ملی/ و. ای. لنین
روسیه، تا آنجایی که به مسأله ملیتهای او مربوط می‌باشد، کشوری است مختلط. سیاست حکومت که همانا سیاست ملاکین ادامه...

سون ماتريال